पावापुरी आणि राजगीर

• •
  हे काय आहे: बिहारमधील नालंदा जिल्ह्यातील पावापुरी हे ते स्थान आहे जेथे भगवान महावीर, चोविसावे तीर्थंकर, यांनी निर्वाण, म्हणजे अंतिम मुक्ती, प्राप्त केली अशी स्मृती जपली जाते. कमळांच्या सरोवराच्या मध्यभागी पांढऱ्या संगमरवरी दगडाचे जल मंदिर उभे आहे.
• •
  का दर्शन घ्यावे: महावीरांच्या अंतिम उपदेशांचे स्मरण करण्यासाठी, त्यांच्या पावलांच्या ठशांसमोर नतमस्तक होण्यासाठी आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्तीवर चिंतन करण्यासाठी यात्रेकरू येतात. अनेक जण येथे नवकार मंत्राचे पठण करतात.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: ऑक्टोबर ते मार्च हा थंड आणि आल्हाददायक काळ आहे. मुख्य मेळावा दिवाळीला असतो, म्हणजे कार्तिक अमावास्येच्या रात्री, जी जैन लोक निर्वाण कल्याणक म्हणून पाळतात. महावीर जयंती चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला येते.
• •
  कुठे: पावापुरी, ज्याला अपापापुरी, म्हणजे "पापरहित नगर", असेही म्हणतात, राजगीरपासून सुमारे १९ किलोमीटर आणि पाटण्यापासून सुमारे १०१ किलोमीटर अंतरावर आहे.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  वेशभूषा: गर्भगृहातील पूजेसाठी उपासकांनी स्वच्छ, शिवण नसलेले पांढरे वस्त्र परिधान करावे. सामान्य दर्शनासाठी सभ्य पोशाख अपेक्षित आहे.
• •
  मार्ग: अनेक यात्रेकरू प्रथम गाव मंदिराला भेट देतात, मग पूलमार्गाने जल मंदिराकडे जाऊन महावीरांच्या पावलांचे दर्शन घेतात आणि नंतर समोसरण मंदिराला भेट देतात.
• •
  आचार: चामडे, मादक पदार्थ आणि मांसाहार टाळा. पूलमार्गावर मौन राखा किंवा मनातल्या मनात नवकार मंत्राचे पठण करा.

जैन परंपरा या नगराला अपापा म्हणते, म्हणजे पापरहित, आणि नंतर त्याला पावापुरी म्हटले गेले. कल्पसूत्र, श्वेतांबर परंपरेचा ग्रंथ (जैन धर्मातील दोन प्रमुख शाखांपैकी एक, दुसरी दिगंबर), त्याच्या जिनचरित विभागात, म्हणजे जिनांच्या जीवनाच्या वर्णनात, सांगते की महावीरांनी आपला शेवटचा पावसाळी मुक्काम, चातुर्मास, अपापा येथे घालवला. ते राजा हस्तिपालांच्या सभागृहात राहिले.

परंपरा सांगते की त्यांनी आपले शेवटचे दिवस एकत्र जमलेल्या साधू, साध्वी, राजे आणि गृहस्थांना उपदेश करण्यात घालवले. श्वेतांबर परंपरा उत्तराध्ययन सूत्र हे त्यांचे अंतिम उपदेश जतन करणारे सूत्र मानते; त्यात छत्तीस अध्यायांत आत्मा, कर्म आणि मुक्ती यांचे वर्णन आहे. दहाव्या अध्यायात ते गौतमांना क्षणभरही निष्काळजी न राहण्याचा वारंवार आग्रह करतात.

महावीरांनी कार्तिक अमावास्येच्या रात्रीच्या समाप्तीला पहाटेपूर्वी निर्वाण प्राप्त केले. श्वेतांबर परंपरा हे इ.स.पूर्व ५२७ मध्ये ठेवते, तर दिगंबर परंपरा इ.स.पूर्व ५१० देते. कल्पसूत्राच्या जिनचरित विभागात नोंद आहे की त्या रात्री काशी आणि कोसलचे अठरा संलग्न राजे दिवे लावत होते, कारण ज्ञानाचा प्रकाश मालवला आहे असे ते म्हणत होते. जैन दिवाळी हा स्मरणातूनच वाढला आहे.

स्थानिक परंपरा सांगते की त्यांचे शरीर येथे अग्निसंस्कारित करण्यात आले. इतक्या भाविकांनी अस्थी आणि पवित्र माती घेण्यासाठी गर्दी केली की एक खड्डा तयार झाला, आणि तोच खड्डा कमळ-सरोवर बनला. जल मंदिर आजही त्याच सरोवरात उभे आहे.

त्याच रात्री त्यांचे प्रमुख शिष्य इंद्रभूती गौतम यांनी केवलज्ञान, म्हणजे पूर्ण ज्ञान, प्राप्त केले. म्हणून जैन लोक दिवाळीला निर्वाण आणि ज्ञान अशा दोन्हींचा उत्सव मानतात.

पावापुरीने शतकानुशतके दोन्ही जैन परंपरांच्या श्रद्धाळूंना आकर्षित केले आहे.

इंद्रभूती गौतम, महावीरांचे प्रमुख शिष्य म्हणून पहिले, निर्वाणाच्या रात्री केवलज्ञान प्राप्त केल्यासाठी स्मरले जातात. आणखी एक प्रमुख शिष्य सुधर्मा स्वामी यांनी श्वेतांबर परंपरेत शिकवण पुढे नेली.

मध्ययुगीन साधू जिनप्रभ सूरी यांनी आपल्या विविध तीर्थ कल्पात, जैन तीर्थस्थानांच्या मार्गदर्शकात, अपापाचे वर्णन केले आहे. आजही श्वेतांबर आणि दिगंबर साधू-साध्वी पावापुरीला पायी चालत जातात, पावलांच्या ठशांसमोर नतमस्तक होण्यासाठी अनवाणी लांबचा प्रवास करतात.

राजगृह, महावीरांच्या काळातील मगधाची राजधानी, राजा श्रेणिक, ज्यांना बिंबिसार असेही म्हणतात, यांच्याशी जोडलेले आहे; जैन परंपरेत ते महावीरांचे निष्ठावान अनुयायी मानले जातात.

जल मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी यात्रेकरू जैन धर्माची केंद्रीय प्रार्थना, नवकार मंत्र, शांतपणे म्हणतात.

Ṇamō Arihantāṇaṁ, Ṇamō Siddhāṇaṁ, Ṇamō Āyariyāṇaṁ.

Ṇamō Uvajjhāyāṇaṁ, Ṇamō Lōē Savvasāhūṇaṁ.

Ēsō Pañca-ṇamōkkārō, Savva-pāvappaṇāsaṇō.

Maṅgalāṇaṁ Ca Savvēsiṁ, Paḍhamaṁ Havai Maṅgalaṁ.

अर्थ: "मी अरिहंतांना वंदन करतो, जे अंतःशत्रूंवर विजय मिळवणारे आहेत. मी सिद्धांना वंदन करतो, जे मुक्त झालेले आत्मे आहेत. मी आचार्यांना वंदन करतो, जे आध्यात्मिक मार्गदर्शक आहेत. मी उपाध्यायांना वंदन करतो, जे शास्त्राचे शिक्षक आहेत. मी जगातील सर्व साधूंना वंदन करतो. हा पंचनमस्कार सर्व पापांचा नाश करतो आणि सर्व मंगलांमध्ये पहिले मंगल आहे."