De Vijf Heilige Tirthas van het Jaïnisme

In de jaïnafilosofie is een tirtha niet louter een geografische plaats, maar een spirituele voorde over de oceaan van de wereldse wedergeboorte, een oversteekplaats die is genoemd naar dezelfde wortel als Tirthankara, de voordebouwer die anderen de weg over wijst. Een plaats waar een Tirthankara geboren werd, het wereldse leven afzwoer, alwetendheid verwierf of de uiteindelijke, onvoorwaardelijke bevrijding bereikte, raakt doordrenkt van een serene spirituele trilling die pelgrims generaties lang opzoeken. Vijf zulke plaatsen vormen samen wat de Shvetambara-jaïns de Pancha Tirth noemen, de vijf voornaamste bedevaarten: Shatrunjaya, Girnar, Sammed Shikharji, Ashtapad en de Dilwara-tempels op de berg Abu.

Bij Palitana in het district Bhavnagar van Gujarat rijst Shatrunjaya op, een heuvel die nu wordt gekroond door meer dan achthonderd marmeren tempels, eeuwenlang door toewijding opgebouwd. De traditie houdt vol dat Rishabhadeva, de eerste Tirthankara, zijn eerste preek op deze heuvel hield, en sindsdien trekken pelgrims naar deze plek, die haar bodem door die leer gezuiverd achten. Het blootvoets beklimmen van de treden blijft voor veel jaïnagelovigen de belangrijkste bedevaart van een leven.

De ruige top van de Girnar verheft zich uit de vlakte van Saurashtra in Gujarat en is voor altijd verbonden met Neminatha, de tweeëntwintigste Tirthankara, die er op zijn hellingen strenge askese beoefende en er zowel alwetendheid als de uiteindelijke bevrijding bereikte. De klim naar zijn tempelcomplex is steiler en minder ontwikkeld dan de zachtere opgang naar de Shatrunjaya, en veel pelgrims zien het zwaardere pad zelf als een vorm van oefening, een askese die past bij de berg waarop Neminatha ooit zijn eigen ontberingen doorstond.

In de Parasnath-heuvels van Jharkhand staat Sammed Shikharji, de meest heilige piek van het gehele jaïnisme, waar de traditie vasthoudt dat twintig van de vierentwintig Tirthankaras, onder wie Parshvanatha, Moksha bereikten. Geen andere plaats in de jaïnawereld wordt met zoveel bevrijdingen op één plek in verband gebracht, en pelgrims die de volledige route langs de vele met schrijnen gemarkeerde toppen afleggen, beschrijven de klim vaak als het devotionele hoogtepunt van hun hele leven.

Ashtapad, in de jaïnageschriften beschreven als een berg in het Himalaya-gebergte die alleen bereikbaar is door acht terrasvormige treden te beklimmen, waaraan hij zijn naam ontleent, wordt geëerd als de plaats waar Rishabhadeva zelf het nirvana bereikte. De Kalpa Sutra, een van de oudste en meest vereerde canonieke jaïnateksten, bewaart de levens van de Tirthankaras die deze bergen hun heiligheid geven. De precieze ligging is door geleerden en pelgrims generaties lang besproken, en anders dan de andere vier tirtha's blijft het voor de meeste jaïns een plaats die men benadert via geschrift en toewijding in plaats van via een toegankelijke fysieke klim.

Op de berg Abu in Rajasthan maken de Dilwara-tempels de Pancha Tirth compleet met een prestatie van een heel andere aard: marmer gesneden tot een doorschijnendheid zo fijn dat middeleeuwse opdrachtgevers hun beeldhouwers naar het gewicht van het marmerstof zouden hebben betaald dat elke avond van de vloer werd geveegd. Toegewijd aan Rishabhadeva, Neminatha en Parshvanatha belichamen de tempels in steen dezelfde geweldloosheid en sereniteit die de pelgrims die ze bouwden in hun eigen leven probeerden te beoefenen.

Over alle vijf de tirtha's heen benadrukken de jaïnabedevaarttradities dezelfde innerlijke discipline. Pelgrims beklimmen de heilige heuvels blootvoets, onderhouden een vasten of nemen vóór zonsondergang alleen gekookt water, en handhaven volledige onschadelijkheid jegens elk levend wezen, tot het kleinste insect op hun pad. Contemplatie, stille bezinning en het voortdurende reciteren van de Navkar Mantra, het fundamentele gebed van eerbied voor de bevrijden en de verlichten, leiden de hele klim van voet tot top.

Namo Arihantanam, Namo Siddhanam, Namo Ayariyanam, Namo Uvajjhayanam, Namo Loe Savva Sahunam: hulde aan de Arihanta's, de Siddha's, de geestelijke leraren, de voorgangers en alle monniken van de wereld. Eso Pancha Namukkaro, Savva Pavappanasano, Mangalanam Cha Savvesim, Padhamam Havai Mangalam: deze vijfvoudige groet vernietigt alle zonde en staat voorop onder alle heilzame dingen. Pelgrims dragen deze woorden omhoog op elk van de vijf tirtha's, dezelfde lettergrepen die klimmen verbinden die honderden kilometers uit elkaar liggen en, in het geval van Ashtapad, door een berg die weinigen ooit werkelijk hebben gezien.

Buiten de Pancha Tirth zelf neemt Pavapuri in Bihar een eigen, onvergelijkbare plaats in de jaïnadevotie in: het is de plek waar Mahavira, de vierentwintigste en laatste Tirthankara, het nirvana bereikte, en zijn heengaan wordt vandaag herdacht door een serene watertempel die oprijst tussen lotusvijvers. De vijfde en laatste lezing van de Kalpa Sutra over het leven van Mahavira (nr. 5) legt zijn laatste nacht in Pavapuri nauwgezet vast, en noemt het seizoen, de veertiendaagse periode en het ambt van koning Hastipala in wiens rijk hij het nirvana binnenging. Dat Pavapuri buiten de traditionele vijf valt, is geen teken van mindere heiligheid, maar weerspiegelt alleen hoe de Pancha Tirth eeuwen geleden als een afzonderlijke devotionele reeks werd geteld, waardoor Mahavira's eigen laatste rustplaats in haar eigen recht kon worden geëerd in plaats van te worden ingevoegd in een oud vijfvoudig schema. Pelgrims die Pavapuri bezoeken beschrijven het vaak als even centraal voor hun toewijding als elk van de vijf, een herinnering dat de Pancha Tirth een specifieke traditionele groepering aanduidt en niet een uitputtende lijst van alle plaatsen die de bevrijding op aarde heeft aangeraakt.