श्रवणबेलगोला

बाहुबली हे जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर ऋषभदेव यांचे दुसरे पुत्र आणि चक्रवर्ती भरत यांचे धाकटे बंधू होते. जिनसेनाचार्यांच्या आदिपुराणातील (सर्ग ३६) वर्णनानुसार, सार्वभौम सत्तेवरील भरताच्या दाव्यावरून दोन भावांत निर्माण झालेला वाद उघड युद्धाऐवजी तीन स्पर्धांद्वारे मिटवण्यात आला: दृष्टियुद्ध, जलयुद्ध आणि मल्लयुद्ध. तिन्ही स्पर्धांत बाहुबली विजयी ठरले. पराभवाने संतप्त झालेल्या भरताने आपल्याच भावावर दिव्य शस्त्र चक्ररत्न फेकले; परंतु बाहुबली अजिंक्य असल्याने ते शस्त्र त्यांच्यावर निष्प्रभ ठरून त्यांच्या चरणांशी पडले.

आपल्या विजयाचा उपभोग घेण्याऐवजी, विजयाच्या त्याच क्षणी बाहुबली गहन आध्यात्मिक विरक्तीच्या लाटेने व्यापले गेले. सांसारिक सत्तेची निरर्थकता आणि ज्या प्रादेशिक अभिमानामुळे दोन भाऊ युद्धाच्या टोकावर पोहोचले होते, ते ओळखून त्यांनी त्याच जागी आपले राज्य त्यागले आणि नुकतेच रक्षण केलेल्या सिंहासनापेक्षा वनवास निवडला.

बाहुबली एक वर्षभर सतत, निश्चल कायोत्सर्ग ध्यानात (संपूर्ण शरीरिक स्थिरतेची उभी अवस्था) उभे राहिले. ऋतू बदलत गेले तसे त्यांच्या पायांभोवती वेली वाढल्या आणि त्यांच्या न हलणाऱ्या देहाभोवती वारुळे तयार झाली. ज्या अभिमानामुळे भरताशी त्यांचा संघर्ष सुरू झाला होता, त्या अभिमानाचा शेवटचा सूक्ष्म अंशही जेव्हा त्यांच्या हृदयातून विरघळला, तेव्हाच त्यांना अनंत सर्वज्ञता, केवलज्ञान, प्राप्त झाले. जैन परंपरा त्यांना या अवसर्पिणी कालखंडातील मोक्ष प्राप्त करणाऱ्या पहिल्या आत्म्यांपैकी एक मानते, एक असा आत्मा ज्याला विजयही केवळ आणखी एक बंधन ठरू नये म्हणून आधी स्वतः अहंकाराचा त्याग करावा लागला.

हीच कथा आजही कर्नाटकातील श्रवणबेलगोला येथे यात्रेकरूंना आकर्षित करते. येथे विंध्यगिरी टेकडीवर गोमटेश्वर रूपातील बाहुबलींची सत्तावन फूट उंचीची एकाश्म मूर्ती विराजमान आहे; ती गंगवंशीय मंत्री चामुंडराय यांच्या आश्रयाखाली इसवी सन ९८१ मध्ये प्रतिष्ठापित झाली. ग्रॅनाइटच्या एकाच शिळेतून कोरलेली ही मूर्ती प्राचीन जगातील सर्वात उंच मुक्त-उभ्या एकाश्म मूर्तींपैकी एक मानली जाते, आणि आजही शिखरावरील मंदिर-संकुलापर्यंत सुमारे सहाशे पन्नास दगडी पायऱ्या चढून तिथे पोहोचता येते.

श्रवणबेलगोलाचे पावित्र्य एका नव्हे, तर दोन टेकड्यांमध्ये विभागलेले आहे. दक्षिणेकडील शिखर विंध्यगिरी इसवी सनाच्या दहाव्या शतकापासून आपले मंदिर-संकुल सांभाळत असून महान मूर्ती येथेच विराजमान आहे. उत्तरेकडील शिखर चंद्रगिरी इसवी सनपूर्व तिसऱ्या शतकापर्यंत मागे जाणारे अतिशय जुने बसदी-समूह जपते. परंपरेनुसार येथेच सम्राट चंद्रगुप्त मौर्य आणि आचार्य भद्रबाहु या दोघांनी सल्लेखना, म्हणजे देहत्यागाच्या स्वेच्छिक उपवासाद्वारे अंतिम, जाणीवपूर्वक संन्यास आचरला. या दोन टेकड्यांच्या मधोमध बेलगोला नावाचे पवित्र सरोवर आहे, ज्याचा अर्थ 'पांढरे सरोवर' असा असून त्यावरूनच संपूर्ण गावाला नाव मिळाले आहे.

दर बारा वर्षांनी जगभरातून लाखो यात्रेकरू महामस्तकाभिषेक या महान शीर्षाभिषेक समारंभासाठी श्रवणबेलगोला येथे एकत्र येतात. मूर्तीच्या मागे मचाण उभारले जाते, जेणेकरून पुजारी व भाविक वर चढून बाहुबलींच्या मस्तकावर थेट अभिषेक करू शकतील: शुद्ध पाणी, दूध, उसाचा रस, केशर-लेप आणि चंदनाचा लेप, त्यानंतर मूर्तीच्या संपूर्ण उंचीवरून खाली वाहणारा फुले व सुवर्णमुद्रांचा हळुवार वर्षाव. हा विधी आत्म्याचे स्नान म्हणून समजला जातो, ज्यात ज्या अहिंसा आणि वैराग्याच्या गुणांनी बाहुबलींचे स्थिरतेचे वर्ष प्रथम साकार केले, त्याच गुणांद्वारे सांसारिक मलीनता धुऊन काढली जाते.

आजही यात्रेकरू मूर्तीच्या पायथ्याशी परंपरागत स्तुतीचे श्लोक म्हणतात: बाहुबली महावीर, त्यागमूर्ती नमोऽस्तुते, अहिंसा परमो धर्मः, जैनशासन मंगलम. या शब्दांचा अर्थ असा: हे महाबलवान बाहुबली, परम त्यागाचे मूर्त रूप, आम्ही आपल्या शाश्वत स्थिरतेपुढे नतमस्तक होतो; अहिंसा हा परम आध्यात्मिक मार्ग आहे, हा जिनांचा तेजस्वी आशीर्वाद आहे. हे शब्द आजच्या डोंगराच्या पायथ्याशी उभ्या असलेल्या यात्रेकरूला, वर उभ्या मूर्तीने हजार वर्षांहून अधिक काळ दगडात अचल ठेवलेल्या त्याच सद्गुणाशी जोडतात.

जैन आणि हिंदू परंपरांतील बहुतेक त्यागकथा एखाद्या अशा व्यक्तीची असते जी वर्षानुवर्षे सत्ता उपभोगल्यावर तिची पोकळी ओळखून ती सोडते, किंवा ज्याला सिंहासनाची इच्छाच नसते. बाहुबलींची कथा यामुळेच वेगळी ठरते, कारण ज्या क्षणी त्यांचा सत्तेवरील दावा सर्वात भक्कम होता, म्हणजे नुकताच मोठ्या भावाच्या सैन्यावर आणि त्याच्या शस्त्रावर त्याच स्पर्धेत विजय मिळवलेला असताना, त्याच क्षणी त्यांनी त्याग केला. ही कथा शिकवते की बाहुबलींकडे राज्य करण्याची शक्ती किंवा हक्क नव्हता असे नाही; तर त्यांनी ओळखले की आपल्या विजयाला चालना देणारा अभिमान हाच खरा त्याग करायला हवा, तेव्हाच कोणतीही खोल शांती शक्य होते.

विंध्यगिरीच्या शिखरापर्यंत चढाई हा बहुतेक यात्रेकरूंसाठी स्वतःच एक शारीरिक भक्तिकृती आहे; उन्हात तापलेल्या दगडांचीही पर्वा न करता ती अनवाणी केली जाते, कारण सहाशे पन्नास पायऱ्या सुरू होण्यापूर्वीच पादत्राणे बाजूला ठेवली जातात. ही चढाई बाहुबलींच्या स्वतःच्या शिस्तीचे एक लहानसे प्रतिध्वनी मानली जाते: शिखरावर जे वाट पाहत आहे त्यासाठी शारीरिक त्रास स्वीकारण्याची तयारी. हजार वर्षांहून अधिक काळापूर्वी कोरलेल्या त्या शांत, अचल चेहऱ्याकडे वर पाहण्यासाठी यात्रेकरू मूर्तीच्या पायथ्याशी पोहोचण्याआधीच ही तयारी सुरू होते.