पावापुरी जलमन्दिरम्
भगवान् महावीरस्य निर्वाणकल्याणकस्य पवित्रकमलतीर्थम्
नालन्दामण्डलान्तર્ગते पावापुरी सिद्धक्षेत्रे चतुर्विंशतितमः तीर्थङ्करः भगवान् महावीरः ई.पू. ५२७ तमे वर्षे दीपावल्यां परमं निर्वाणं प्राप। रक्तकमलोद्भासिते विशाले सरसि विराजमानं श्वेतसंगमर्मरनिर्मितं जलमन्दिरं मोक्षस्य अहिंसायाश्च परां काष्ठां प्रकाशयति।
प्रत्यक्षभक्तिमार्गदर्शिका (संक्षेपेण)
- •किमिदम्: जैनधर्मस्य तत् परमं सिद्धक्षेत्रं यत्र चतुर्विंशतितमः तीर्थङ्करः देवाधिदेवः भगवान् महावीरः ई.पू. ५२७ तमे वर्षे कार्तिककृष्णामावास्यायां (दीपावल्यां) स्वां चरमां देशनां प्रदाय निर्वाणं (मोक्षं) प्राप्तवान्। पावापुर्यां कमलोद्भासिते १६.८ एकड विस्तीर्णे सरसि स्थितं जलमन्दिरं मोक्षस्य परमं प्रतीकम्।
- •फलम्: सर्वकर्मक्षयः, संसारचक्रात् मुक्तिः, अहिंसापरमोत्कर्षश्च। अत्र नवकारमहामन्त्रजपेन निर्वाणलाड्डुकसमर्पणेन च आत्मज्ञानं सिध्यति।
- •कदा गमनीयम्: अक्टूबरमासतः मार्चमासं यावत् कालः तीर्थाटनाय उत्तमः। दीपावलीपर्वणि तथा महावीरजयन्त्यां अत्र महती यात्रा भवति।
- •कुत्र: पावापुरी (अपापपुरी), नालन्दामण्डलम्, बिहारराज्यम्। पाटलपुत्रात् ९० कि.मी. दूरे, राजगिरितः ३८ कि.मी. दूरे।
- •विधिः नियमाश्च: गर्भगृहे चरणपादुकापूजनाय श्वेतवस्त्रधारणम् अनिवार्यम्। सेतुमार्गेण गमनसमये नवकारमन्त्रस्य मौनजपः करणीयः।
पावनोद्भवः आगमपरम्परा च
प्राचीनेषु जैनशास्त्रेषु पावापुरी 'अपापपुरी' इति नाम्ना विश्रुता। ई.पू. ५२७ तमे वर्षे वर्षावासस्य अन्ते राजा हस्तिपालस्य सभायां भगवान् महावीरः अष्टचत्वारिंशत्-होराः यावत् अखण्डितां चरमां देशनाम् अयच्छत्। एषैवामृता देशना 'उत्तराध्ययनसूत्रम्' इति नाम्ना लोके प्रसिद्धा वर्तते।
कार्तिककृष्णामावास्यायाः प्रत्यूषे भगवान् अशेषकर्मबन्धनं विदार्य सिद्धशिलाम् अगमत्। यदा अग्निकुमारदेवैः भगवतः अन्त्येष्टिसंस्कारः कृतः, तदा तत्र समवेताः लक्षाधिकाः भक्ताः तस्य पावनभस्म मृतिकां च गृहीतवन्तः। मृतिकाग्रहणेन तत्र यः गभीरः गर्तः जातः, स एव कालान्तरे कमलैः परिपूर्णं विशालं सरः अभवत्। भगवतः ज्येष्ठभ्रात्रा नन्दिवर्धनेन तत्र प्रथमं मन्दिरं निर्मितम्, यदद्य रमणीयश्वेतसंगमर्मरमयरूपेण 'जलमन्दिरम्' इति प्रथितम्।
पावनमन्दिराणि तीर्थस्थलानि च
मन्त्रः चिन्तनं च
णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं।
णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं॥
एसोपंचणमोक्कारो, सव्वपावप्पणासणो।
मंगलाणं च सव्वेसिं, पडमम हवई मंगलं॥
संस्कृतभावार्थः: अरिहन्तेभ्यः नमः, सिद्धेभ्यः नमः, आचार्येभ्यः नमः, उपाध्यायेभ्यः नमः, लोके सर्वसाधुभ्यः नमः। एष पञ्चनमस्कारः सर्वपापनाशनः सर्वेषु मङ्गलेषु प्रथमं मङ्गलम् अस्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
The Jal Mandir stands in a lake of about 84 bighas, which blooms with lotuses in summer. Local tradition says the lake began as a hollow left when devotees took earth from Mahavira's cremation site.
The Kalpa Sutra says the eighteen allied kings of Kashi and Kosala lit lamps on the night of Mahavira's nirvana, which is why Jains light lamps at Diwali.
The Svetambara tradition dates the nirvana to 527 BCE, while the Digambara tradition gives 510 BCE.
Indrabhuti Gautama, Mahavira's chief disciple, attained Kevala Jnana on the same night that his teacher attained nirvana.
The Kalpa Sutra says Mahavira spent ten Chaturmas at Rajagriha, which makes Rajgir one of the places he stayed longest.
Mahavira
जैनधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता