राजगृहं गृध्रकूटश्च

• •
  किम् एतत्: गृध्रकूटस्य पूज्यः ग्रैनाइट-शिलामयः शिखरः, यत्र भगवान् गौतमबुद्धः बहुषु वर्षावासेषु अवसत्, यत्र च महायानपरम्परानुसारं प्रज्ञापारमिता-सूत्राणि उपदिष्टवान्। विश्राम्यतः गृध्रस्य अथवा मुकुटस्य आकृतिवत् स्थितम् एतत् शिखरं महायानपरम्परया उक्तस्य धर्मचक्रस्य द्वितीयप्रवर्तनस्य केन्द्रम् अस्ति, यत् बुद्धस्य प्रथमोपदेशानाम् अनन्तरं तेषां गम्भीरतरेषु प्रज्ञा-प्रवचनेषु विस्तृतं शिक्षणस्य चरणम्।
• •
  दर्शनस्य जपस्य च फलम्: चित्तस्य आवरणानि अपसार्य शून्यता-बोधम् उद्बोधयति, सार्वत्रिकीं करुणां बोधिचित्तम् पोषयति, अर्हतां तथागतस्य च तपोभूमौ गमनस्य पुण्यं प्रयच्छति।
• •
  कदा गन्तव्यम्: अक्टोबर-मासात् मार्च-मासपर्यन्तं पर्वतारोहणाय शान्तः सुखकरः कालः। शुभकालेषु बुद्धपूर्णिमा एप्रिल-मासे अथवा मे-मासे, आषाढपूर्णिमा जुलाई-मासे यत् वर्षावासस्य आरम्भं करोति, तथा माघपूर्णिमा च समाविष्टाः।
• •
  स्थानम्: राजगृहम्, नालन्दा-जनपदः, दक्षिणबिहारः, भारतम्। पटना-विमानस्थानकात् अथवा गया-विमानस्थानकात् सुलभम्।
• •
  विधिः एवं नियमाः:
• •
  यात्राक्रमः: प्रथमं वेणुवनस्य वंशवनविहारस्य दर्शनम्। ततः प्राचीन-शिलापथेन गृध्रकूटशिखरम् आरोहणम्, बुद्धस्य कक्षस्य मञ्चरूपां गन्धकुटीं प्रदक्षिणीकरणम्, आयुष्मतोः सारिपुत्रस्य आनन्दस्य च गुहासु ध्यानम्, अन्ते रत्नगिरौ विश्वशान्तिस्तूपस्य दर्शनेन समापनम्।
• •
  प्रदक्षिणा-नियमः: गन्धकुटीमञ्चस्य घटिकादिशा-अनुसारं (दक्षिणावर्तेन) प्रदक्षिणां कुर्वन् हृदयसूत्रं अथवा नमो बुद्धाय इति जपेत्।
• •
  वेशभूषा: स्कन्धौ जानुनी च आच्छादयन्ती शालीनानि वस्त्राणि। गन्धकुटीस्य इष्टिकापीठम् आरोहणात् पूर्वं पादुके उत्तारयेत्।
• •
  अर्पणम्: नूतनानि कमलपुष्पाणि, धूपः, दीपाश्च।

पालिग्रन्थेषु राजगह इति ख्यातः राजगृहः बुद्धकाले मगधराज्यस्य राजधानी आसीत्। इसिगिलिसुत्तं (मज्झिमनिकाय ११६) तस्य परितः स्थितान् पञ्च पर्वतान् नाम्ना निर्दिशति—वेभारः, पाण्डवः, वेपुल्लः, गिज्झकूटः, इसिगिलिश्च। तेषु गृध्रकूटः (गिज्झकूटः) स्वस्य गृध्रमुखसदृशेन शिलारूपेण गृध्राणां तत्र निवासेन च नाम प्राप्नोत्, तथा बुद्धस्य अतिप्रियेषु आवासेषु अन्यतमः अभवत्, यदा सः मगधे विचरति स्म।

महायानपरम्परायां गृध्रकूटः धर्मचक्रस्य द्वितीयप्रवर्तनस्य स्थलम्। सारनाथे प्रथमप्रवर्तने चत्वारि आर्यसत्यानि प्रकाशितानि, गृध्रकूटस्य प्रवचनानि च शून्यतायाः तथा सर्वसत्त्वेषु बुद्धत्वसामर्थ्यस्य उपदेशं प्रकटयन्ति इति मन्यते। अर्हतां बोधिसत्त्वानां देवानां च सभायां तथागतः हृदयसूत्रेण सह प्रज्ञापारमिता-सूत्राणि, तथा सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रं (कमलसूत्रम्) उपदिष्टवान् इति श्रद्धा।

सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रस्य प्रथमाध्याये तथा षोडशाध्याये च गृध्रकूटः तत् स्थानम् इति निरूप्यते यत्र बुद्धः कालसीमाभ्यः परम् अपि उपदेशं ददाति। चीनदेशीयौ तीर्थयात्रिणौ फाह्यानः (पञ्चमशताब्द्यां ईस्वी) ह्वेन्त्सांगश्च (सप्तमशताब्द्यां ईस्वी) अत्र आगत्य वन्दनं कृतवन्तौ इति अभिलिखितम्।

• •
  भगवान् शाक्यमुनिः बुद्धः: राजगृहे बहून् वर्षावासान् अवसत्, मध्यमां प्रतिपदम् उपदिष्टवान्।
• •
  आयुष्मन्तौ सारिपुत्रमहामौद्गल्यायनौ: बुद्धस्य द्वौ प्रधानशिष्यौ, येषां जीवनं राजगृहेण गाढं सम्बद्धम्।
• •
  मगधराजः बिम्बिसारः: श्रद्धालुः संरक्षकः, यः संघाय वेणुवनं दत्तवान्, यस्य मार्गेण सः भगवतः दर्शनार्थम् आगच्छत् इति स्मर्यते।
• •
  आचार्यनागार्जुनः (द्वितीयशताब्दी ईस्वी): माध्यमिक-दर्शनस्य महान् आचार्यः, यः प्रज्ञापारमिता-शिक्षाः व्याख्यातवान्।
• •
  ह्वेन्त्सांगः (सप्तमशताब्दी): प्रसिद्धः चीनीयः तीर्थयात्री, यः गृध्रकूटम् आरुह्य पुष्पाण्यर्पितवान् स्वयात्रायाः वृत्तान्तं च लिखितवान्।
• •
  पूज्यः निचिदात्सु फुजी: विंशतितमशताब्द्याः जापानीयः सन्तः, यः फुजी गुरुजी इति प्रसिद्धः। तस्य प्रेरणया रत्नगिरौ विश्वशान्तेः प्रतीकं विश्वशान्तिस्तूपः स्थापितः।

गृध्रकूटे ध्यायन्तः प्रज्ञापारमिता-हृदयसूत्रस्य एतं महामन्त्रं जपन्ति, यस्य उपदेशः परम्परया गृध्रकूटे स्थितः इति मन्यते: