केसरिया स्तूपः वैशाली च
आम्रपाल्याः विहारः
बिहारस्य वैशाली केसरिया च भिक्षुणीसङ्घस्य स्थापनां, रत्नसूत्रं, बुद्धस्य भिक्षापात्रदानस्य च स्मृतिं धारयतः।
सङ्क्षिप्तभक्तिमार्गदर्शनम् (एकदृष्ट्या)
- •किम् एतत्: महाकरुणायाः अर्थात् परमकारुण्यस्य द्वे पवित्रे भूमी, यत्र भगवान् बुद्धः स्त्रीणां प्रव्रज्यां अनुमोदितवान्, रक्षाकरं रत्नसूत्रं उपदिष्टवान्, स्वस्य अन्तिमं वर्षावासं यापितवान्, परम्परानुसारं कुशीनगरं प्रति गमनात् पूर्वं केसरिये भक्तेभ्यः स्वकीयं पवित्रं भिक्षापात्रं दत्तवान् च।
- •किमर्थं दर्शनं पठनं च: रत्नसूत्रस्य पठनं स्तूपानां च प्रदक्षिणा आध्यात्मिकम् अज्ञानं नाशयति, महामारीं शारीरिकरोगांश्च निवारयति, त्रिरत्नस्य दैवीं रक्षां प्रार्थयति, आन्तरिकमुक्तेः अर्थात् निर्वाणस्य प्राप्तिं त्वरयति च।
- •कदा दर्शनीयम्: अक्टूबरमासात् मार्चपर्यन्तम् (शीतले शान्ते च हेमन्तकाले)। प्रमुखाः आध्यात्मिकाः उत्सवाः सन्ति—वैशाखपूर्णिमा, या बुद्धपूर्णिमा अस्ति; आषाढपूर्णिमा, या धर्मदिवसः अस्ति; माघपूर्णिमा च, या बुद्धस्य परिनिर्वाणस्य घोषणां स्मारयति।
- •कुत्र: वैशालीजनपदः पूर्वचम्पारणजनपदश्च, बिहारराज्यम्, भारतम्; गण्डकनद्याः उर्वरे जलोढसमतलप्रदेशे स्थितम्। निकटतमानि प्रमुखानि यातायातकेन्द्राणि सन्ति मुजफ्फरपुररेलस्थानकं पाटलिपुत्रविमानस्थानं च।
- •कथम् (विधिः नियमाश्च): तीर्थयात्रिभिः पञ्चशीलानि अर्थात् पञ्च पवित्रशीलानि पालनीयानि। वैशाल्यां कोलुआनगरे अक्षतस्य अशोकसिंहस्तम्भस्य आनन्दस्तूपस्य च दक्षिणावर्तप्रदक्षिणया तीर्थयात्रा आरभ्यताम्। दीपं धूपं पद्मं च अर्पयत। धातुस्तूपे शान्तं ध्यायत, ततः केसरियस्तूपं प्रति उत्तरपश्चिमदिशि गत्वा मौनचिन्तनाय साष्टाङ्गप्रणामाय च प्रवर्तध्वम्।
पवित्रोत्पत्तिः पौराणिकं शास्त्रीयं वंशावलिश्च
बौद्धपरम्परायां वैशाली बुद्धस्य जीवने चमत्कारेषु च महतां स्थानानाम् अन्यतमत्वेन स्मर्यते। रत्नसूत्रं सुत्तनिपाते २.१ इत्यत्र सुरक्षितम् अस्ति, तस्य प्रथमपठनस्य कथा च अट्ठकथापरम्परायां वर्णिता। लिच्छविगणराज्यकाले वैशाली महता त्रिविधेन विनाशेन पीडिता आसीत्: घोरदुर्भिक्षं, दुष्टभूतप्रेताः, उग्रा महामारी च। परमनिराशया उदारा लिच्छवयः तदानीं राजगृहे निवसतः भगवतः शाक्यमुनिबुद्धस्य दैवीं शरणं अन्वेषितवन्तः। तथागतस्य पादाः वैशालीभूमौ आशीर्वादयुक्तं स्पृशन्ति स्म, तदा आकाशः शुद्धिकारिभिः प्रचण्डवर्षैः उन्मुक्तम् अभवत्। भगवान् बुद्धः आयुष्मन्तम् आनन्दं प्राचीनप्राकारस्य परिधिं परितः गन्तुम् आदिष्टवान्, भगवतः भिक्षापात्रात् जलं सिञ्चन् उत्तमं रत्नसूत्रं पठन्। तत्क्षणमेव सर्वाः दुष्टशक्तयः विकीर्णाः अभवन्, रोगाः विलीनाः, राज्ये च परमा शान्तिः पुनः स्थापिता।
वैशाल्याः कूटागारशालाविहारे, महावने गाबलाच्छादिते विहारे, एकं महत् आध्यात्मिकं मैलस्तम्भं प्रतिष्ठितम्। बुद्धस्य पोषयित्री माता महाप्रजापतीगौतमी पञ्चशतैः उदात्तैः शाक्यस्त्रीभिः सह अनुपानत्कौ रुदन्ती संघे प्रवेशम् अन्वेषमाणा आगता। आयुष्मतः आनन्दस्य निष्ठापूर्णया अभ्यर्थनया प्रभावितः, स्त्रीणां अर्हत्त्वप्राप्तौ आध्यात्मिकं सामर्थ्यं च अवगम्य, भगवान् भिक्षुणीसङ्घं स्थापितवान्। स विनयपिटके चुल्लवग्गस्य दशमे अध्याये लिखितान् अष्ट गरुधम्मान् निर्धारितवान्। अत्रैव उदात्ता गणिका आम्रपाली स्वकीयम् आम्रवनं सङ्घाय अर्पितवती, आध्यात्मिकपरिपूर्णतायाः सर्वोच्चां भूमिकां च प्राप्तवती।
यदा भगवान् स्वस्य अशीतितमं वर्षं प्राप्तवान्, तदा सः नागपलोकनम् इति नाम्ना प्रसिद्धेन गजस्य शान्तेन दृष्ट्या वैशालीं प्रति पश्चाद् अवलोकितवान्। चापालचैत्ये सः घोषितवान् यत् तस्य पार्थिवं रूपं त्रिषु मासेषु समाप्स्यति, यथा महापरिनिब्बानसुत्ते, दीघनिकाये १६ इत्यत्र उक्तम्। रुदन्तः लिच्छविनागरिकाः अशान्ताः सन्तः तस्य अन्तिमयात्रायाम् अन्वगच्छन्। भगवान् बुद्धः तेषां गतिं निरोद्धुं गभीरं विशालं च नदीं चमत्कारेण निर्मितवान्, शाश्वतस्नेहस्य शरणस्य च चिह्नरूपेण स्वकीयं पवित्रं प्रस्तरभिक्षापात्रं च तेभ्यः दत्तवान्। दिव्यवैराग्यस्य परमत्यागस्य च अस्मिन् एव स्थाने महान् केसरियस्तूपः उदतिष्ठत्, समतले बहुस्तरीयः विश्वीयः सुमेरुपर्वत इव उन्नतः।
पवित्रविहाराः स्थानानि च
सन्ताः योगिनः ऐतिहासिकवंशाश्च
वैशाल्याः केसरियायाश्च पवित्रा भूमिः युगानि यावत् जाग्रतानां प्राणिनां राजकीयरक्षकाणां च श्रेष्ठवंशैः पूजिता अस्ति:
- •महाप्रजापतीगौतमी आम्रपाली च: भिक्षुणीसङ्घस्य अग्रणी ज्येष्ठाः, याः अर्हत्त्वम् अवाप्नुवन्, यथा थेरीगाथा साक्ष्यं ददाति (आम्रपालीविषये थेरी १३.१), यत् दर्शयति यत् धर्मप्रकाशः लिङ्गसामाजिकस्थानभेदान् अतिक्रामति।
- •सम्राट् अशोकः महान् (ख्रीष्टपूर्वतृतीयशतकम्): कोलुआनगरे मसृणं एकशिलीयं स्तम्भम् उत्थापितवान्, स्तूपैः बुद्धधातून् च पूजितवान् इति धर्मराजः इति स्मर्यते।
- •चीनीयतीर्थयात्रिणौ भिक्षू फाह्यानः (ख्रीष्टीयपञ्चमशतकम्) ह्वेनत्सांगः (ख्रीष्टीयसप्तमशतकम्): वैशालीप्रदेशं दृष्ट्वा बुद्धस्य भिक्षापात्रविषयाः, तस्य विदायचिह्नरूपेण निर्मितस्य स्तूपस्य च परम्पराः अलिखताम्।
- •महती द्वितीया बौद्धसङ्गीतिः (ईसापूर्वे प्रायः ३८३): महापरिनिर्वाणात् प्रायः १०० वर्षेभ्यः पश्चात् वैशाल्यां ७०० पूज्यैः अर्हद्भिः सम्पादिता, यस्यां यशः, सब्बकामी, रेवतश्च स्थविराः नेतारः आसन्, अविकृतस्य विनयस्य (भिक्षुनियमस्य) संरक्षणार्थम्।
पवित्रस्तोत्रं ध्यानं च
व्यक्तिगतदुःखे शारीरिकरोगे आध्यात्मिकाशान्तौ वा भक्ताः रत्नसूत्रस्य पवित्रान् श्लोकान् पठन्ति, यत् भगवता वैशाल्यां उपदिष्टं सुत्तनिपातस्य द्वितीयाध्याये प्रथमे प्रवचने सुरक्षितम् अस्ति:
यानीध भूतानि समागतानि भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे।
सब्बेव भूता सुमना भवन्तु अथोपि सक्कच्च सुणन्तु भासितं॥
यं किञ्चि वित्तं इध वा हुरं वा सग्गेसु वा यं रतनं पणीतं।
न नो समं अत्थि तथागतेन इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु॥
अर्थः: “अत्र समागताः सर्वे दिव्याः भौमाश्च प्राणिनः अपरिमितया प्रीत्या पूर्णाः भवन्तु, सत्यवचनान्येतानि सादरं शृण्वन्तु। अस्मिन् लोके परत्र वा उच्चेषु स्वर्गेषु वा यत् किमपि रत्नं विद्यते, तत् तथागतेन समं नास्ति। बुद्धे एतत् अनुपमं रत्नं विद्यते! अस्य शाश्वतसत्यस्य बलेन सर्वे प्राणिनः शान्त्या आरोग्येन विमुक्त्या च आशिषं लभन्तु!”
ज्ञातव्य-विशेषः
Kesariya Stupa, about 104 feet high today, is one of the tallest ancient brick stupas, with terraces that are still being uncovered by archaeologists.
The polished sandstone Ashokan Pillar at Kolhua is one of the few pillars of Emperor Ashoka that remains completely intact with its original seated lion capital.
Vaishali is remembered as the home of the Licchavis, whose assembly-based republic is among the earliest recorded in history.
During excavation at the Licchavi Stupa in Vaishali in 1958, archaeologists discovered a soapstone reliquary containing the authentic corporeal bone relics, ashes, and a gold leaf of Gautama Buddha.
A famous Buddhist miracle occurred at Kolhua where a band of wild monkeys scooped fresh honey from a beehive and offered the bowl reverently to the Buddha.
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता