अजिण्ठा-एलोरा-गुहाः

वाघुर-नद्याः गम्भीरायां द्रोण्यां शतकानि यावत् निगूढा अजन्ता-गुहाः बौद्धभिक्षुभिः शिल्पिभिश्च पीढीतः पीढीं प्रति उत्कीर्णाः। एताः एकान्तवर्षावासाय उपयुक्ताः आसन्, यत् सम्पूर्णायां परम्परायां “वर्षावासः” इति विदितम्। सातवाहन-वंशस्य अधीने द्वितीयशताब्द्याः पूर्वार्धे खननम् आरब्धम्। ततः पञ्चम-शताब्द्यां वाकाटक-वंशस्य अधीने द्वितीयः, अत्यधिकः विशालः तरङ्गः प्रवृत्तः; तेन अजन्तायां त्रिंशत् अवशिष्टाः गुहाः लब्धाः, तथा च प्रारम्भिक-भारतीय-बौद्धकलायाः सर्वाधिकं पूर्णम् अवशिष्टम् अभिलेखम् इति ख्यातिः प्राप्ता।

एते पावनस्थानाः स्थापत्य-सूक्ष्मतां उदात्त-आध्यात्मिक-सौन्दर्येन संयोजयन्ति: विशालाः एकशिलाः स्तूपाः, परम्परया “चैत्याः” इति उक्ताः स्तम्भ-पंक्तियुक्ताः प्रार्थनामण्डपाः, “विहाराः” इति उक्ताः मौनाः निवासकोष्ठाः, तथा च बोधिसत्त्वस्य करुणामय-जीवनं चित्रयन्तः जगद्विख्याताः खनिज-वर्णैः चित्रिताः भित्तिचित्राः। नैरृत्यदिशि प्रायः शतयोजनं दूरे, वर्तमान-औरङ्गाबादसमीपस्थे चरणन्द्री-पर्वते, एलोरायाः प्राचीनतमाः द्वादश गुहाः तस्मिन्नेव भक्ति-उद्योगं भिन्नेन शिलया विस्तारयन्ति। बौद्धभिक्षवः लगभग षट्शतकात् अष्टशतकं यावत् एताः उत्कीर्णवन्तः, यदा महायानं नवोदितं वज्रयानं च बुद्धस्य बोधिसत्त्वानां च कल्पना-चित्रण-पद्धतिं निरन्तरं परिवर्तयन्तौ आस्ताम्।

अजन्तायाः कला महायानस्य गम्भीरं दर्शनं “करुणा”-रूपेण सार्वभौमिकां कृपां प्रकटयति। बोधिसत्त्वाः प्रत्येकं पीडितं प्राणिनं मोहसागरात् पारं नीयमानं यावत् व्यक्तिगतां मुक्तिं निराकुर्वन्तः चित्रिताः सन्ति; ते अन्यहितार्थं संसारे एव स्थातुं वृण्वन्ति, न तु अन्तिम-मोक्षं प्रत्यक्षं प्रविशन्ति। वैडूर्यात् (लाजवर्दात्), पीतमृत्तिकात्, हरितमृत्तिकात् च निर्मिताः खनिजवर्णाः पञ्चदशशताब्दीः अतिक्रम्यापि प्रभां धारयन्ति; यत् आधुनिकाः संरक्षकाः अद्यापि सावधानं अध्ययनं कुर्वन्ति इति प्रौद्योगिक-सिद्धिः। भिक्षवः अन्धकारयुक्तेषु कोष्ठेषु उपविशन्ति स्म, यत्र केवलं प्राकृतिक-सूर्यप्रकाशः सुसम्यक्-कोणेन संनिविष्टेषु प्रवेशाङ्गणेषु प्रतिबिम्बितः आगच्छति स्म; परम्परया कथ्यते यत् शिल्पिनः भिक्षवः स्वीयेषु भित्तिषु दिवालोकं परिचालयितुं मार्जित-धातु-दर्पणान् प्रयुञ्जते स्म।

एषः दर्शनः एलोरायाः बौद्धगुहासु अपि अनुवर्तितः, किन्तु तत्र भित्तिचित्रात् न, अपि तु शिल्पेन प्रकटितः। दशमी गुहा, विश्वकर्मा, एलोरा-बौद्धखननेषु एकमात्रः चैत्यमण्डपः अवशिष्यते; तस्याः मुखभागः द्विभूमिषु उन्नत्वा शिलाघने पार्श्वकर्णिका-युक्तं गोलीयं छदं प्राप्नोति, यत् कठिनायां शिलायां पूर्वकालिकान् काष्ठकड़ीयुक्तान् मण्डपान् अनुकरोति, येषु बौद्धभिक्षवः शतकेभ्यः पूर्वं निर्माय पूजयन्ति स्म। एकादशी गुहा, स्थानीयतया द्विभूमित्वात् “दो-ताल” इति विदिता, द्वादशी गुहा, त्रिभूमिका “तीन-ताल”, इति च मिलित्वा एलोरा-बौद्धखननेषु वज्रयानधारायाः पूर्ण-परिपक्वतां सूचयतः। तयोः उपरितनानि देवालयानि आसीनानां बुद्ध-बोधिसत्त्वमूर्तीनां पङ्क्तिभिः अलङ्कृतानि सन्ति, यासां परितः भिक्षवः गृहस्थतीर्थयात्रिकाश्च शान्तभक्त्या परिक्रमां कृतवन्तः स्युः।

परमविमुक्तेः मौलिकं तत्त्वम्:

तस्य प्रदेशस्य बौद्धाश्रय-क्षये सति अजन्ता-एलोरे शतकानि यावत् विस्मृते अभवताम्; तयोः चित्रितानि शिल्पितानि च कोष्ठानि वने एव आसन्। 1819 तमे खीष्टाब्दे एप्रिल्-मासे, आङ्ग्लसेनाधिकारी जॉन् स्मिथः गिरिद्रोण्यां व्याघ्रम् अनुसरन् अजन्ता-दशमगुहायाः तृणावृतं द्वारं यदृच्छया अविन्दत्; तदा एव ते पुनः प्रकाशं प्राप्तवन्तौ। 1983 तमे वर्षे युनेस्को उभावपि स्थलौ विश्वधरोहर-स्थलत्वेन अङ्कितवान्। अजन्तायाः चित्रमय-कथा-कलायाः अतुलनीयः संरक्षणम् स्वीकृतम्, एलोराया बौद्ध-जैन-हिन्दु-गुहाः पार्श्वयोः स्थिताः शतकशः धार्मिक-सहअस्तित्वस्य अभिलेखरूपेण स्वीकृताः। अद्य एतासु गुहासु चरन्तः तीर्थयात्रिकाः पर्यटकाश्च तानि कक्षाणि प्रविशन्ति, यानि भिक्षवः ध्यानाय आदर्शानि मन्यन्ते स्म, शान्तेः, शीतलतायाः, दैनन्दिन-विक्षेपात् दूरत्वाच्च कारणात्। तत्र शान्तं उपविशन्तः बहवः अद्यापि तत्र एव चित्तस्य तां स्थिरतां वर्णयन्ति, यां मूल-वर्षावासाः पोषयितुं निर्मिताः आसन्।