අජන්තා හා ඇලෝරා

වාඝුර් ගංගාවේ ගැඹුරු කඳුකරයක සියවස් ගණනාවක් සැඟවී තිබූ අජන්තා ගල්ලෙන, සම්ප්‍රදාය පුරා වර්ෂාවාස ලෙස හඳුන්වන හුදකලා වර්ෂා විවේකස්ථාන ලෙස, බෞද්ධ භික්ෂු ශිල්පීන් පරම්පරා ගණනාවක් විසින් කැටයම් කරන ලදී. කැටයම් කිරීම ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වැනි සියවස පමණ සාතවාහන රාජවංශය යටතේ ආරම්භ විය. එය වකාටක රාජවංශය යටතේ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 5 වැනි සියවසේ ඇති වූ දෙවන, බෙහෙවින් විශාලතර රැල්ලකින් දිගටම කරගෙන ගියේය; එමගින් අජන්තාවට පැවතෙන ගල්ලෙන් තිහක් හා මුල් ඉන්දියානු බෞද්ධ කලාවේ වඩාත් සම්පූර්ණ ලෙස පැවතෙන සටහන ලෙස එහි කීර්තිය ලබා දුන්නේය.

මෙම පූජනීය ස්ථාන, ගෘහ නිර්මාණ නිරවද්‍යතාවය උත්කෘෂ්ට ආධ්‍යාත්මික රසවිඳීම සමඟ මුසු කරයි: අති විශාල ඒකශිලා ස්තූප, සම්ප්‍රදාය චෛත්‍ය ලෙස හඳුන්වන ස්ථම්භ සහිත ධර්ම ශාලා, විහාර ලෙස හඳුන්වන නිහඬ වාසස්ථාන, සහ බෝධිසත්වයාගේ කරුණාවන්ත ජීවිතය නිරූපණය කරන ලොව ප්‍රසිද්ධ ඛනිජ වර්ණක බිතුසිතුවම්. දකුණු-බටහිරට කිලෝමීටර් සියයක් දුරින්, වර්තමාන ඖරංගාබාද් අසල චරණන්ද්‍රි කඳු වැටියේ, ඇලෝරායේ මුල්ම ගල්ලෙන් දොළොස, මෙම ම භක්තිමය ව්‍යාපෘතිය වෙනස් ගලක දිගු කරයි. බෞද්ධ භික්ෂූහු ඒවා ක්‍රිස්තු වර්ෂ 600 සිට 800 දක්වා පමණ කැටයම් කළ අතර, මහායාන හා උපදින වජ්‍රයාන — පසුකාලීන තාන්ත්‍රික බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය — බුදුරජාණන් හා බෝධිසත්වයින් සිතන හා නිරූපණය කරන ආකාරය දිගටම හැඩගැස්වූහ.

අජන්තාවේ කලාව, විශ්වීය කරුණාව වන මහායාන දර්ශනයේ ගැඹුරු ස්වරූපය ප්‍රකාශ කරයි. බෝධිසත්වයෝ, දුක් විඳින සෑම ආත්මයක්ම මුළාවේ සාගරය හරහා රැගෙන යන තෙක් තමන්ගේ ම මුක්තිය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලෙසත්, අවසාන නිදහසට කෙළින්ම යෑම වෙනුවට අනෙක් අයගේ හිතසුව සඳහා පුනරුත්පත්ති චක්‍රය තුළ රැඳී සිටීමට තෝරා ගන්නා ලෙසත් නිරූපණය කර ඇත. ලාපිස් ලසූලි, කහ ගෙදි හා කොළ පස මිශ්‍ර ඛනිජ වර්ණක, සියවස් පහළොවකට පසුව ද ඒවායේ දීප්තිමත් ප්‍රභාව රැක ගනී; එය නූතන සංරක්ෂකයින් අදටත් සැලකිල්ලෙන් අධ්‍යයනය කරන තාක්ෂණික සාධනයකි. භික්ෂූහු ස්වාභාවික හිරු එළියෙන් පමණක් ආලෝකිත අඳුරු කුටි තුළ වාඩි විය; එම ආලෝකය, ප්‍රවේශ ශාලා හිතාමතාම කෝණගත කිරීමෙන් සහ, සම්ප්‍රදාය පවසන පිළිවෙළින්, භික්ෂු ශිල්පීහු තමන් චිත්‍ර අඳින බිත්තිවලට දිවා ආලෝකය යවීම සඳහා භාවිත කළ ලෝහයෙන් බැබළූ දර්පණ තුළින් ඇතුළතට පරාවර්තනය කරන ලදී.

මෙම ම දැක්ම ඇලෝරායේ බෞද්ධ ගල්ලෙන් දක්වා ඉදිරියට ගෙන යන ලද නමුත්, එහි එය බිතුසිතුවම් වලට වඩා මූර්ති මගින් ප්‍රකාශිත විය. විශ්වකර්ම නම් ගල්ලෙන 10, ඇලෝරායේ බෞද්ධ කැටයම් අතර එකම චෛත්‍ය ශාලාව ලෙස පැවතෙන අතර, එහි ඉදිරිපස මාලක දෙකක් හරහා, පෙර සියවස්වල බෞද්ධ භික්ෂූහු ඉදි කර වන්දනා කළ ලී කදම්බ සහිත ශාලාවන්ට, ඝණ පාෂාණයෙන් සමාන වන ඉරි සහිත වියනක් දක්වා නැංවෙයි. එහි මාලක දෙකක් නිසා ප්‍රාදේශීය වශයෙන් 'දෝ තාල්' ලෙස හඳුන්වන ගල්ලෙන 11 සහ, මාලක තුනක් සහිත 'තීන් තාල්' වන ගල්ලෙන 12, එකට ඇලෝරායේ බෞද්ධ කැටයම් තුළ වජ්‍රයාන ධාරාවේ පූර්ණ වැඩීම නියෝජනය කරයි. ඒවායේ ඉහළ ආශ්‍රම, භික්ෂූහු හා ගිහි වන්දනාකරුවන් සමානව නිහඬ භක්තියෙන් වට කර ගියා විය හැකි වාඩි වූ බුද්ධ හා බෝධිසත්ව රූප පෙළගැසී ඇත.

අවසාන නිදහසේ අත්‍යවශ්‍ය අවබෝධය:

ප්‍රදේශයේ බෞද්ධ අනුග්‍රහය අඩු වූ පසු, අජන්තා හා ඇලෝරා දෙකම සියවස් ගණනාවක් අමතක වී, චිත්‍ර අඳින ලද හා මූර්ති කැටයම් කළ කුටි වනාන්තරයට පාවා දී තිබුණි. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1819 අප්‍රේල් මාසයේ, බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරියකු වූ ජෝන් ස්මිත්, කටාරයක් හරහා කොටියකු ලුහුබඳිමින් සිටියදී, අජන්තාවේ ගල්ලෙන 10 හි වැටුණු ප්‍රවේශය අහම්බෙන් සොයා ගන්නා තෙක් ඒවා සැඟවී තිබුණි. UNESCO ආයතනය 1983 දී දෙකම ලොව උරුම ස්ථාන ලෙස ලේඛනගත කළේය. එය අජන්තාව එහි චිත්‍ර ආඛ්‍යාන කලාවේ සමානකම් නැති ජීවිතාරෝපණය සඳහාත්, ඇලෝරාව එහි බෞද්ධ, හින්දු හා ජෛන කැටයම් සියවස් ගණනාවක් පුරා ආගමික සහජීවනයේ සටහනක් ලෙස එකිනෙකා අසල ඉදිව සිටින ආකාරය සඳහාත් හඳුනා ගත්තේය. අද මෙම ගල්ලෙන් හරහා ගමන් කරන වන්දනාකරුවෝ හා ආගන්තුකයෝ, භික්ෂූහු වරක් භාවනාවට ඉතා සුදුසු යයි සැලකූ කුටි තුළට පිවිසෙති — ඒවායේ නිහැඬියාව, සිසිලසත්, සාමාන්‍ය ජීවිතයේ විසිරීම්වලින් දුරස්ථ වීමත් නිසා. ඒවා තුළ නිහඬව වාඩි වන බොහෝ දෙනා, මුල් වර්ෂාවාස විවේකස්ථාන වැපිරීමට ගොඩනගා ගත් එකම මනසේ සංසිඳීම තවමත් විස්තර කරති.