ଅଜନ୍ତା ଓ ଇଲୋରା

ଓ୍ୱାଘୁର ନଦୀର ଗଭୀର ଖୋଳରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଲୁଚି ରହିଥିବା ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ-ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ବଂଶପରମ୍ପରା ବର୍ଷାବାସ ଭାବେ ବୌଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟରେ ଜଣାଶୁଣା ନିର୍ଜନ ବର୍ଷାକାଳୀନ ଆବାସ ରୂପେ କାଟିଥିଲେ। ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ପାଖାପାଖି ସାତବାହନ ରାଜବଂଶର ଶାସନରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଖ୍ରୀ.ଅ. ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବାକାଟକ ରାଜବଂଶର ଶାସନରେ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ, ଅଧିକ ଭବ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ରୂପେ ଜାରି ରହିଲା; ଯାହାଫଳରେ ଅଜନ୍ତା ତାର ତିରିଶଟି ଅବଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧ କଳାର ସବୁଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଭିଲେଖ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା।

ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଉଦାତ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ କରେ: ବିଶାଳ ଏକଶିଳା ସ୍ତୂପ, ପରମ୍ପରା ଚୈତ୍ୟ ବୋଲି କହୁଥିବା ସ୍ତମ୍ଭଶୋଭିତ ପ୍ରାର୍ଥନା ମଣ୍ଡପ, ବିହାର ନାମରେ ପରିଚିତ ନୀରବ ବାସକକ୍ଷ, ଏବଂ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ କରୁଣାମୟ ଜୀବନକୁ ଚିତ୍ରିତ କରୁଥିବା ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଖଣିଜ-ରଙ୍ଗ ଭିତ୍ତିଚିତ୍ର। ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ଶହେ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ, ଆଜିର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ନିକଟ ଚାରଣନ୍ଦ୍ରୀ ପାହାଡ଼ରେ, ଇଲୋରାର ପ୍ରଥମ ବାରଟି ଗୁମ୍ଫା ସେହି ଭକ୍ତି-ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ଭିନ୍ନ ପଥରରେ ବିସ୍ତାର କରେ। ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ଅ. 600 ରୁ 800 ମଧ୍ୟରେ ଖୋଦିତ କରିଥିଲେ; ସେହି ସମୟରେ ମହାଯାନ ଓ ଉଦୀୟମାନ ବଜ୍ରଯାନ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ କଳ୍ପନା ଓ ଚିତ୍ରଣ କରିବାର ପଦ୍ଧତିକୁ ନୂତନ ଭାବେ ଗଢ଼ୁଥିଲା।

ଅଜନ୍ତାର କଳା କରୁଣାର ଗଭୀର ମହାଯାନ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଃଖୀ ପ୍ରାଣୀ ମୋହର ସାଗର ପାର ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୁକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି, ସିଧାସଳଖ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତିକୁ ନ ଯାଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରେ ରହିବାକୁ ବାଛୁଥିବା ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି। ଲାପିସ ଲାଜୁଲି, ହଳଦିଆ ଓକର୍ ଏବଂ ସବୁଜ ମାଟିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖଣିଜ ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପନ୍ଦର ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ୍ତି ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି; ଏହା ଏକ ଏପରି ପ୍ରାବିଧିକ କୃତିତ୍ୱ ଯାହାକୁ ଆଧୁନିକ ସଂରକ୍ଷକମାନେ ଆଜି ବି ଯତ୍ନରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ଭିକ୍ଷୁମାନେ କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ଆଲୋକିତ ଅନ୍ଧାର କୋଠରୀରେ ବସୁଥିଲେ; ସେହି ଆଲୋକ ସାବଧାନତାର ସହ କୋଣ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରବେଶ-ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଭିକ୍ଷୁ-ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଯେଉଁ କାନ୍ଥରେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କୁଥିଲେ ସେଥିରେ ଦିନର ଆଲୋକ ପଠାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପାଲିସ୍ କରାଯାଇଥିବା ଧାତୁ ଦର୍ପଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥିଲା।

ଏହି ଏକା ଦର୍ଶନ ଇଲୋରାର ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରସର ହୋଇଥିଲା; ଯଦିଓ ସେଠାରେ ତାହା ଭିତ୍ତିଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ନୁହେଁ, ମୂର୍ତ୍ତିଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ଗୁମ୍ଫା 10, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଇଲୋରାର ବୌଦ୍ଧ ଖନନରେ ଏକମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଚୈତ୍ୟ ହଲ; ଏହାର ସମ୍ମୁଖଭାଗ ଦୁଇ ମହଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠି ଏକ ଖାଞ୍ଜା କଟା ଖିଲାନ ଛାତରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଯାହା କଠିନ ପଥରରେ ସେହି କାଠ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ସଭାଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକରଣ କରେ, ଯାହା ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବେ ନିର୍ମାଣ କରି ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଗୁମ୍ଫା 11, ଦୁଇ ମହଲା ଥିବାରୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଦୋ ତାଲ ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା, ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା 12, ତ୍ରିତଳ ତୀନ୍ ତାଲ; ଏହି ଦୁଇଟି ଇଲୋରାର ବୌଦ୍ଧ ଖନନରେ ବଜ୍ରଯାନ ଧାରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପକ୍ୱତା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ସେମାନଙ୍କ ଉପରର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଉପବିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତିର ସାରିରେ ସଜ୍ଜିତ; ଭିକ୍ଷୁ ଓ ସାଧାରଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ନୀରବ ଭକ୍ତି ସହ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥିଲେ।

ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି:

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବୌଦ୍ଧ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କ୍ଷୀଣ ହେବା ପରେ ଅଜନ୍ତା ଓ ଇଲୋରା ଉଭୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିସ୍ମୃତିରେ ରହିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଚିତ୍ରିତ ଓ ଖୋଦିତ କକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଜଙ୍ଗଲ ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏପ୍ରିଲ 1819ରେ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଖୋଳରେ ଏକ ବାଘକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା 10ର ଆଗାଛାରେ ଘେରା ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୁଚି ରହିଥିଲା। ୟୁନେସ୍କୋ 1983 ମସିହାରେ ଉଭୟ ସ୍ଥାନକୁ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲା। ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରକଥା କଳାର ଅତୁଳନୀୟ ଟିକିରହିବା ପାଇଁ, ଏବଂ ଇଲୋରାର ବୌଦ୍ଧ, ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଖନନ ଶତାବ୍ଦୀର ଧାର୍ମିକ ସହାବସ୍ଥାନର ଅଭିଲେଖ ଭାବେ ପାଖାପାଖି ଠିଆ ହେବା ପାଇଁ ଏହା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲା। ଆଜି ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଦେଇ ଚାଲୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଓ ପରିଦର୍ଶକମାନେ ସେହି କକ୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଯାହାକୁ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ମନେ କରୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନୀରବତା, ଶୀତଳତା ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ବିକ୍ଷେପରୁ ସେମାନଙ୍କ ଦୂରତା ଯୋଗୁଁ। ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସୁଥିବା ଅନେକେ ଆଜି ବି ସେହି ମାନସିକ ସ୍ଥିରତାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯାହା ମୂଳ ବର୍ଷାବାସ ପ୍ରତ୍ୟାହାରଗୁଡ଼ିକ ବିକଶିତ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।