অজন্তা আৰু ইলোৰা

ৱাঘুৰ নদীৰ গভীৰ খাদত শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি লুকাই থকা অজন্তা গুহাবোৰ বৌদ্ধ ভিক্ষু-শিল্পীসকলৰ বংশপৰম্পৰাই বৰ্ষাবাস বুলি বৌদ্ধ ঐতিহ্যত পৰিচিত নিৰ্জন বৰ্ষাকালীন আবাস হিচাপে খোদিত কৰিছিল। খনন কাৰ্য খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ আশে-পাশে সাতবাহন ৰাজবংশৰ শাসনকালত আৰম্ভ হৈছিল। খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকাত বাকাটক ৰাজবংশৰ শাসনকালত ই দ্বিতীয়, অধিক জাঁকাল ঢৌ হিচাপে অব্যাহত থাকে; যাৰ ফলত অজন্তাই ইয়াৰ ত্ৰিশটা অৱশিষ্ট গুহা আৰু আদিম ভাৰতীয় বৌদ্ধ কলাৰ আটাইতকৈ সম্পূৰ্ণ অৱশিষ্ট অভিলেখ হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে।

এই পবিত্ৰ আশ্ৰয়বোৰে স্থাপত্যৰ নিখুঁততাক উন্নত আধ্যাত্মিক সৌন্দৰ্যৰ সৈতে মিশ্ৰিত কৰে: বিশাল একশিলা স্তূপ, ঐতিহ্যই চৈত্য বুলি অভিহিত কৰা স্তম্ভশোভিত প্ৰাৰ্থনা-কক্ষ, বিহাৰ নামে পৰিচিত নীৰৱ বাসকক্ষ, আৰু বোধিসত্ত্বৰ কৰুণাময় জীৱন চিত্ৰিত কৰা বিশ্ববিখ্যাত খনিজ-ৰঙৰ ভিত্তিচিত্ৰ। দক্ষিণ-পশ্চিমে এশ কিলোমিটাৰ দূৰত, আজিৰ ঔৰঙ্গাবাদৰ ওচৰৰ চাৰণন্দ্ৰী পাহাৰত, ইলোৰাৰ প্ৰথম বাৰটা গুহাই একেই ভক্তিমূলক প্ৰকল্পক ভিন্ন শিলত বিস্তাৰ কৰে। বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলে এইবোৰ প্ৰায় খ্ৰীষ্টীয় 600 ৰ পৰা 800 ৰ মাজত খোদিত কৰিছিল; একে সময়তে মহাযান আৰু উদীয়মান বজ্ৰযানে বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্বসকলক কেনেকৈ কল্পনা কৰা আৰু চিত্ৰিত কৰাৰ ৰীতি নতুনকৈ গঢ়ি তুলিছিল।

অজন্তাৰ কলাই কৰুণাৰ গভীৰ মহাযান দৰ্শনক প্ৰকাশ কৰে। প্ৰতিটো দুখাৰ্ত প্ৰাণী মোহৰ সাগৰ পাৰ নোহোৱালৈকে ব্যক্তিগত মুক্তি প্ৰত্যাখ্যান কৰি, প্ৰত্যক্ষভাৱে চূড়ান্ত মুক্তিলৈ নাযাই আনৰ হিতৰ বাবে পুনৰ্জন্মৰ চক্ৰতে থাকিবলৈ বাছি লোৱা বোধিসত্ত্বসকলক চিত্ৰিত কৰা হৈছে। লেপিছ লাজুলি, হালধীয়া ওকাৰ আৰু সেউজীয়া মাটিৰ পৰা প্ৰস্তুত খনিজ ৰংবোৰে পোন্ধৰ শতিকা পাছতো নিজৰ উজ্জ্বল দীপ্তি ৰক্ষা কৰি আছে; এইটো এনে এক প্ৰযুক্তিগত কৃতিত্ব যাক আধুনিক সংৰক্ষকসকলে আজিও যত্নৰে অধ্যয়ন কৰে। ভিক্ষুসকলে কেৱল প্ৰাকৃতিক সূৰ্যালোকেৰে পোহৰ হোৱা আন্ধাৰ কোঠাত বহিছিল; সেই পোহৰ সাৱধানে কোণ কৰা প্ৰৱেশ-প্ৰাংগণৰ যোগেদি, আৰু ঐতিহ্য অনুসৰি, ভিক্ষু-শিল্পীসকলে তেওঁলোকে আঁকি থকা দেৱালত দিনৰ পোহৰ পঠিয়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চিকমিকীয়া ধাতুৰ দাপোণৰ যোগেদি ভিতৰলৈ প্ৰতিফলিত হৈছিল।

এই একে দৰ্শনে ইলোৰাৰ বৌদ্ধ গুহাসমূহতো আগবাঢ়িছিল; যদিও তাত ই ভিত্তিচিত্ৰৰ যোগেদি নহয়, ভাস্কৰ্যৰ যোগেদি প্ৰকাশ পাইছিল। গুহা ১০, বিশ্বকৰ্মা, ইলোৰাৰ বৌদ্ধ খননকাৰ্যৰ মাজত একমাত্ৰ অৱশিষ্ট চৈত্য হল; ইয়াৰ সন্মুখভাগ দুটা তলালৈ উঠি এটা খাঁজকটা খিলানৰ ছাদত শেষ হয়, যিয়ে শিলত সেই কাঠৰ স্তম্ভৰ সভাগৃহবোৰক অনুকৰণ কৰে, যিবোৰ বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলে বহু শতিকা আগতে নিৰ্মাণ কৰি উপাসনা কৰিছিল। গুহা ১১, দুটা তলাৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে দো তাল বুলি পৰিচিত, আৰু গুহা ১২, ত্ৰিতল তীন তাল; এই দুটাই ইলোৰাৰ বৌদ্ধ খননত বজ্ৰযান ধাৰাৰ সম্পূৰ্ণ পৰিপক্বতা প্ৰকাশ কৰে। এইবোৰৰ ওপৰৰ মন্দিৰবোৰ উপবিষ্ট বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্ব মূৰ্তিৰ শাৰীৰে সজ্জিত; ভিক্ষু আৰু সাধাৰণ তীৰ্থযাত্ৰীসকলে নীৰৱ ভক্তিৰে সেইবোৰক প্ৰদক্ষিণ কৰিছিল।

চূড়ান্ত মুক্তিৰ মূল অন্তৰ্দৃষ্টি:

এই অঞ্চলত বৌদ্ধ পৃষ্ঠপোষকতা ক্ষীণ হোৱাৰ পিছত অজন্তা আৰু ইলোৰা দুয়োটাই শতিকাৰ পিছত শতিকা বিস্মৃতিত পৰি আছিল; তেওঁলোকৰ চিত্ৰিত আৰু খোদিত কোঠাবোৰ অৰণ্যৰ হাতত এৰি দিয়া হৈছিল। 1819 চনৰ এপ্ৰিলত জন স্মিথ নামৰ এজন ব্ৰিটিছ কৰ্মকৰ্তাই খাদত এটা বাঘৰ পিছ লওঁতে অজন্তাৰ গুহা ১০ৰ জংগলে ঢাকি থোৱা প্ৰৱেশদ্বাৰ আকস্মিকভাৱে আৱিষ্কাৰ কৰাৰ আগলৈকে সেইবোৰ লুকাই আছিল। ইউনেস্কোৱে 1983 চনত দুয়োটা স্থানক বিশ্ব ঐতিহ্যৰ স্থান হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল। অজন্তাৰ চিত্ৰকথা কলাৰ অতুলনীয় টিকি থকাৰ বাবে, আৰু ইলোৰাৰ বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন খননকাৰ্য শতিকাৰ ধৰ্মীয় সহাৱস্থানৰ অভিলেখ হিচাপে পাশাপাশিকৈ থিয় হৈ থকাৰ বাবে ই সেইবোৰক স্বীকৃতি দিছিল। আজি এই গুহাৰ মাজেদি খোজকঢ়া তীৰ্থযাত্ৰী আৰু দৰ্শনাৰ্থীসকলে সেই কোঠাবোৰত প্ৰৱেশ কৰে যিবোৰ বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলে ধ্যানৰ বাবে আদৰ্শ বুলি ভাবিছিল; তেওঁলোকৰ নীৰৱতা, শীতলতা আৰু সাধাৰণ জীৱনৰ বিক্ষেপৰ পৰা তেওঁলোকৰ দূৰত্বৰ বাবে। সেইবোৰৰ ভিতৰত শান্তভাৱে বহা বহুতে আজিও মূল বৰ্ষাবাস প্ৰত্যাহাৰবোৰে গঢ়ি তুলিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা একে মানসিক স্থিৰতাৰ বৰ্ণনা কৰে।