অষ্ট মহাস্থান

প্ৰাচীন বৌদ্ধ শাস্ত্ৰ আৰু অশোকীয় শিল্পকলাত তীৰ্থপথত আঠটা মহা পৱিত্ৰ স্থান আছে, যিবোৰক অষ্টমহাস্থান বোলা হয়।

ইয়াৰ চাৰিটাই বুদ্ধজীৱনৰ প্ৰধান মাইলফলক চিহ্নিত কৰে: জন্ম, বোধি, ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তন আৰু পৰিনিৰ্বাণ। বাকী চাৰিটাই সেই গভীৰ ঘটনাবোৰৰ স্মৃতি বহন কৰে, য'ত বুদ্ধই মন দমন কৰিছিল, মহা যমজ প্ৰাতিহাৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল আৰু বিশ্বজনীন কৰুণা প্ৰকাশ কৰিছিল।

এই আঠটা স্থানৰ সকলোতে তীৰ্থযাত্ৰাই প্ৰভুৰ পঁয়তাল্লিশ বছৰৰ শিক্ষাদানৰ এক সম্পূৰ্ণ ধ্যানময় পথ মেলি দিয়ে:

• •
  পৃথিৱীৰ বিভিন্ন বৌদ্ধ ঐতিহ্যৰ (থেৰবাদ, মহাযান, বজ্ৰযান) মঠসমূহে এতিয়া প্ৰতিটো স্থানত সাধকক স্বাগতম জনায়।
• •
  তীৰ্থযাত্ৰীসকলে নীৰৱ ধ্যানত প্ৰাচীন ইটাৰ স্তূপসমূহৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণা কৰে।
• •
  সূত্ৰৰ পাঠ আবৃত্তিয়ে প্ৰাচীন সংঘৰ জীৱন্ত আত্মাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰে।

সাৰনাথত, বাৰাণসীৰ বাহিৰৰ মৃগদাৱত, নৱজাগ্ৰত বুদ্ধই তেওঁৰ লগত একদিন তপস্যা কৰা পাঁচজন তপস্বীক তেওঁৰ প্ৰথম শিক্ষা প্ৰদান কৰে। এই ধৰ্মদেশনা, ধম্মচক্কপ্পৱত্তন সূত্ৰ, সংযুক্ত নিকায় ৫৬.১১, প্ৰথমবাৰৰ বাবে চাৰি আৰ্যসত্য আৰু মধ্যম পথৰ ৰূপৰেখা দিয়ে। বৌদ্ধ ঐতিহ্যই ইয়াক ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তনৰ স্মৃতি বুলি গণ্য কৰে। পাঁচজন শ্ৰোতাৰ মাজত কৌণ্ডিন্যই প্ৰথমে শিক্ষাটো সম্পূৰ্ণৰূপে উপলব্ধি কৰে। তেওঁ বুদ্ধৰ প্ৰথম দীক্ষিত শিষ্য হয় আৰু শিক্ষকৰ বাহিৰে নবীন সংঘৰ প্ৰথম সদস্য হয়।

শ্ৰাৱস্তীত বুদ্ধই যমক প্ৰাতিহাৰ্য, অৰ্থাৎ যমজ প্ৰাতিহাৰ্য প্ৰদৰ্শন কৰাৰ বাবে স্মৰণীয়। যিসকল প্ৰতিদ্বন্দ্বী তপস্বী আৰু সংশয়ীয়ে তেওঁৰ আধ্যাত্মিক সিদ্ধি প্ৰমাণ কৰাৰ আহ্বান জনাইছিল, তেওঁলোকৰ সমাৱেশৰ সন্মুখত তেওঁ ইয়াক দেখুৱায়। এটা বীজৰ পৰা তৎক্ষণাৎ গজি উঠা আম্ৰবৃক্ষৰ তলত বহি তেওঁ এনে ৰূপান্তৰ আৰু বহুগুণিতকৰণ দেখুৱায়, যিবোৰ কোনো প্ৰতিদ্বন্দ্বী গুৰুৱে মিলাব পৰা নাছিল। একো কঠোৰ বাক্য নোহোৱাকৈ তেওঁলোকৰ সংশয় দূৰ হয়। শ্ৰাৱস্তী এনে ঠাই যত ধনী বণিক অনাথপিণ্ডিকে জেতৱন বিহাৰ নিৰ্মাণ কৰি সংঘক দান কৰে। ইয়াত বুদ্ধই তেওঁৰ পঁয়তাল্লিশ বছৰৰ শিক্ষাদানকালৰ আন যিকোনো এটা স্থানতকৈ বেছি বৰ্ষাবাস, মুঠ পঁচিশটা, অতিবাহিত কৰে।

মগধ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী ৰাজগীৰত বুদ্ধৰ জ্ঞাতিভাই দেৱদত্তই নগৰৰ পথত প্ৰচণ্ড হাতী নালাগিৰিক তেওঁৰ দিশে ধাৱমান কৰাৰ কথা স্মৰণীয়। পলায়ন নকৰি বুদ্ধ স্থিৰভাৱে থিয় হৈ থাকে আৰু শান্ত মৈত্ৰীৰে সেই পশুৰ সন্মুখীন হয়। কোৱা হয় যে হাতীটো থমকি ৰয়, নতজানু হয় আৰু কাৰো ক্ষতি নকৰি শান্ত হয়। ৰাজগীৰত গৃধ্ৰকূট, শকুন পৰ্বতও আছে, য'ত বুদ্ধই নিভৃত পাহাৰীয়া আশ্ৰমত তেওঁৰ কিছুমান গভীৰতম পৰৱৰ্তী শিক্ষা দিছিল। ইয়াতেই, সপ্তপৰ্ণী গুহাত, তেওঁৰ পৰিনিৰ্বাণৰ অলপ পিছতে প্ৰথম বৌদ্ধ সঙ্গীতি বহে, য'ত ভিক্ষুসকল তেওঁৰ শিক্ষা আবৃত্তি আৰু সংৰক্ষণৰ বাবে একত্ৰিত হয়।

বৈশালীত বুদ্ধৰ পালিকা মাতা আৰু মাহী মহাপ্ৰজাপতি গৌতমীয়ে, যিয়ে নিজৰ মাকৰ অকাল মৃত্যুৰ পিছত তেওঁক লালন-পালন কৰিছিল, বাৰে বাৰে প্ৰব্ৰজ্যা প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিষ্য আনন্দৰ মধ্যস্থতাত বুদ্ধ সন্মত হয়। ইয়াত ভিক্ষুণী সংঘ, অৰ্থাৎ পূৰ্ণদীক্ষিত বৌদ্ধ ভিক্ষুণীসকলৰ সংঘ, প্ৰতিষ্ঠিত হয়, যিয়ে এই ঐতিহ্যত প্ৰথমবাৰৰ বাবে নাৰীৰ বাবে সন্ন্যাসৰ পথ মুকলি কৰে। বৈশালী এটা বান্দৰৰ গল্পৰ বাবেও স্মৰণীয়, যি ভক্তিৰে অনুপ্ৰাণিত হৈ বুদ্ধক এপাত্ৰ বন মধু উপহাৰ দিছিল। ই ক্ষুদ্ৰ কিন্তু মহৎ দানশীলতাৰ প্ৰতীক, যিয়ে আজিও স্মৰণ কৰায় যে আন্তৰিক অৰ্পণৰ মূল্য ইয়াৰ আকাৰতকৈ বেছি।

সাঙ্কাশ্যত ঐতিহ্য অনুসৰি বুদ্ধই তাৱতিংস স্বৰ্গত দেৱতাসকলক অভিধৰ্ম শিক্ষা দি এটা বৰ্ষাবাস কটায়। আংশিকভাৱে ইয়াই তেওঁৰ মাতা ৰাণী মায়াৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতাৰ ঋণ পৰিশোধ আছিল, যিয়ে তেওঁৰ জন্মৰ অলপ পিছতে মৃত্যু বৰণ কৰিছিল আৰু তাতেই পুনৰ্জন্ম লাভ কৰিছিল। যেতিয়া তেওঁ সাঙ্কাশ্যত মানৱ জগতলৈ উভতি আহে, কোৱা হয় যে তেওঁ সোণ, ৰূপ আৰু ৰত্নৰ তিনিটা সিঁৰিৰ ওপৰত আবিৰ্ভূত হয়। ইন্দ্ৰ আৰু ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ দুইফালে আছিল, সন্মুখত অপেক্ষাৰত ভক্তসকলৰ সমাৱেশ। হাতীৰ শীৰ্ষযুক্ত এটা অশোক স্তম্ভে আজিও এই অৱতৰণৰ ঐতিহ্যগত স্থান চিহ্নিত কৰে।

যিসকলে আজি অষ্টমহাস্থানৰ পথত ভ্ৰমণ কৰে, তেওঁলোকে দুহেজাৰ বছৰতকৈও বেছি সময় ধৰি বৌদ্ধ সম্ৰাট আৰু সন্ন্যাসীসকলৰ ভৰি অনুসৰণ কৰে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত অশোকে এই স্থানবোৰৰ কিছুমানক শিলালিপি-খোদিত স্তম্ভৰে চিহ্নিত কৰে, আৰু চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ান আৰু হিউৱেন ছাঙে পিছত বিৱৰণ লিখে, যিয়ে প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলক কালৰ গৰ্ভত হেৰাই যোৱা স্থানসমূহ পুনৰ বিচাৰি উলিওৱাত সহায় কৰে। আজি থেৰবাদ, মহাযান আৰু বজ্ৰযান ঐতিহ্যৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰা মঠ এইবোৰ স্থানৰ বহুতোতে পাশাপাশি থিয় হৈ আছে। প্ৰতিটো বৌদ্ধ দেশৰ তীৰ্থযাত্ৰীসকলে একেটা স্তূপৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু সেই প্ৰাচীন মন্ত্ৰবোৰ পাঠ কৰে, যিবোৰ বুদ্ধৰ নিজৰ জীৱনকালৰ পৰাই ইয়াত প্ৰতিধ্বনিত হৈ আছে।

প্ৰতিটো বৌদ্ধ পৱিত্ৰ স্থানত আবৃত্ত কালজয়ী সূত্ৰ: