ਅਜੰਤਾ ਅਤੇ ਐਲੋਰਾ

ਵਾਘੂਰ ਨਦੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਲੁਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਜੰਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ-ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਵਰਖਾਵਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇਕਾਂਤ ਬਰਸਾਤੀ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਜੋਂ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਤਵਾਹਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਈਸਵੀ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੂਜੀ, ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਜੰਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤੀਹ ਬਚੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਭਾਰਤੀ ਬੋਧੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਮਿਲੀ।

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਤੂਪ, ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਚੈਤਯ ਆਖਦੀ ਹੈ, ਵਿਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਚੁੱਪ ਨਿਵਾਸ ਕਮਰੇ, ਅਤੇ ਬੋਧੀਸਤਵ ਦੇ ਦਇਆਵਾਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਣਿਜ-ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀਆਂ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਅੱਜ ਦੇ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਨੇੜੇ ਚਾਰਣੰਦਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਏਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਉਸੇ ਭਗਤੀ-ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਈਸਵੀ 600 ਤੋਂ 800 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਰਾਸ਼ਿਆ; ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਯਾਨ ਅਤੇ ਉੱਭਰਦਾ ਵਜਰਯਾਨ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਬੋਧੀਸਤਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਚਿਤਰਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਮਹਾਯਾਨ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੋਧੀਸਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਹਰ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਮੋਹ ਦਾ ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ; ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਲੈਪਿਸ ਲਾਜੂਲੀ, ਪੀਲੇ ਓਕਰ ਅਤੇ ਹਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਣਿਜ ਰੰਗ ਪੰਦਰਾਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਭਾਲਕਰਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਿਕਸ਼ੂ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਸਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਾਨਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੋਣ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਵਿਹੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਧਾਤ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਪਰਤਦੀ ਸੀ ਜੋ ਭਿਕਸ਼ੂ-ਕਾਰੀਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਏਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਬੋਧੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਗੁਫ਼ਾ 10, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਏਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਬੋਧੀ ਖੁਦਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਲੌਤਾ ਚੈਤਯ ਹਾਲ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੱਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਲਦਾਰ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਠੋਸ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਤੇ ਪੂਜਦੇ ਸਨ। ਗੁਫ਼ਾ 11, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਤਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ 12, ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਤੀਨ ਤਾਲ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਏਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਬੋਧੀ ਖੁਦਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਜਰਯਾਨ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਮੰਦਰ ਬੈਠੇ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਬੋਧੀਸਤਵ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼ਾਂਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ।

ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮਝ:

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਘਟਣ ਮਗਰੋਂ ਅਜੰਤਾ ਅਤੇ ਏਲੋਰਾ ਦੋਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰੇ ਅਤੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਕਮਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1819 ਵਿੱਚ ਜੌਹਨ ਸਮਿਥ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ 10 ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਲੁਕੇ ਰਹੇ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਥਾ ਕਲਾ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਚਾਅ ਲਈ, ਅਤੇ ਏਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਬੋਧੀ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਖੁਦਾਈਆਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਹੋਂਦ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ, ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਰਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਧਿਆਨ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ, ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਭਟਕਣਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਕਾਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੂਲ ਵਰਖਾਵਾਸ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।