ਵੈਸਾਖ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ) – ਘਰ ਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਭੇਟਾਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ
ਇਹ ਲੇਖ ਵੈਸਾਖ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ) ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਘਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਆਮ ਭੇਟਾਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜਨਮ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਮਹਾਂਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕਦਮ
1ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਨਹਾਉਣਾ
ਇੱਕ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਵੇਦੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ। ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ (ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਜਾਂ ਚੰਦਨ ਮਿਲਾਇਆ ਪਾਣੀ) ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹਾਓ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
2ਫੁੱਲਾਂ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਦਾ ਭੋਗ
ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ, ਅਗਰਬੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਗਦਾ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਾਂ ਮੋਮਬੱਤੀ ਰੱਖੋ। ਫੁੱਲ ਅਨਿਤਿਆ ਦਾ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ, ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
3ਜਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰਣ
ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਣ (ਬੁੱਧੰ ਸਰਣੰ ਗਚ੍ਛਾਮਿ, ਧੰਮੰ ਸਰਣੰ ਗਚ੍ਛਾਮਿ, ਸੰਘੰ ਸਰਣੰ ਗਚ੍ਛਾਮਿ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਮੇਤ੍ਤਾ ਸੁੱਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਇਰਾਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4ਧਿਆਨ
ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਸਾਹ ’ਤੇ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਤਰੀ-ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰੋ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਬੁੱਧ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ
ਵੇਦੀ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਤੂਪ ਜਾਂ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ (ਜਾਂ ਹੋਰ) ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਘੁੰਮੋ, ਅਕਸਰ ਕਮਲ ਜਾਂ ਅਗਰਬੱਤੀ ਫੜ ਕੇ। ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਚੇਤਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।
6ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਅਤੇ ਦਾਨ
ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਫਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੋਜਨ ਪਰਿਵਾਰ, ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿਓ। ਦਾਨ ਦਾ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਵੈਸਾਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਹੈ।
7ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਠ
ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਚਾਰ ਆਰੀਆ ਸੱਚਾਂ ਜਾਂ ਅੱਠ-ਅੰਗੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਹ ਸਮਝ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
8ਪੁੰਨ ਸਮਰਪਣ
“ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ” ਵਰਗੇ ਸਮਰਪਣ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ। ਇਹ ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੂਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵੈਸਾਖ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਜਾਂ ਮਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਦਿਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ (ਲੁੰਬਿਨੀ ਵਿੱਚ), ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਮਹਾਂਪਰਿਨਿਰਵਾਣ (ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿੱਚ)। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ, ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਈਆਂ।
ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫੁੱਲ, ਦੀਵੇ, ਅਗਰਬੱਤੀ, ਅਤੇ ਫਲ-ਮਿੱਠੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ, ਧੁਨੀ ਉਚਾਰਨ (ਮੰਤਰ ਜੈਪ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ “ਅਭਿਸ਼ੇਕ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਲ), ਦੀਪਕ, ਅਗਰਬੱਤੀ, ਫਲ (ਜਿਵੇਂ ਕੇਲਾ, ਨਾਰੀਅਲ), ਚਾਵਲ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ “ਬੁੱਧ ਪੂਜਾ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੀਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ – ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਮਿਆਂਮਾਰ, ਤਿੱਬਤ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਬੁੱਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਯਾਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਤਿੰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਵੈਸਾਖ ਪੂਰਨਿਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ — ਜਨਮ (ਲੁੰਬਿਨੀ), ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਬੋਧ ਗਯਾ), ਅਤੇ ਮਹਾਂਪਰਿਨਿਰਵਾਣ (ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ) — ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ, ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਇੱਕੋ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ।
ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਰੀਤ
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ “ਅਭਿਸ਼ੇਕ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੀਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਭੇਟਾਂ ਦਾ ਅਰਥ
ਫੁੱਲ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਲ) ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦੀਪਕ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਫਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦਾਨ ਵੀ ਪੂਜਾ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਦਿਨ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ “ਬੁੱਧ ਪੂਜਾ” ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਮਿਆਂਮਾਰ, ਤਿੱਬਤ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੀਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਲਾਲਟੇਨਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਕਿਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ। ਪਰ ਸਭ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕਰੁਣਾ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਯਾਦ।
Buddha
ਬੋਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ