बुद्ध पूर्णिमा (वेसाक) – घर र मन्दिरमा पूजा गर्ने सामान्य विधि र प्रसाद
यस लेखमा बुद्ध पूर्णिमाको अवसरमा घर र मन्दिरमा गरिने पूजाको सामान्य प्रक्रिया, प्रसाद र अन्य धार्मिक क्रियाकलापहरूको परिचय दिइएको छ।
विधि र चरणहरू
1बुद्धलाई स्नान गराउने
बुद्धलाई स्नान गराउने — बुद्धको मूर्ति वा तस्वीरसहितको सफा वेदी तयार गर्नुहोस्। सुगन्धित पानी (जस्तै केसर वा चन्दन मिसाइएको पानी) मूर्तिमाथि हल्का खन्याएर स्नान गराउनुहोस्। यसले मनको शुद्धीकरण र बुद्धको जन्मको उत्सवको प्रतीक हो।
2फूल, धूप र बत्तीको अर्पण
फूल, धूप र बत्तीको अर्पण — बुद्धको अगाडि ताजा फूल, धूपका टुक्रा र बलेको तेलको दियो वा मैनबत्ती राख्नुहोस्। फूलहरू अनित्यताको प्रतीक हुन्, धूपले वातावरण शुद्ध पार्छ, र बत्तीले ज्ञानको प्रकाशलाई संकेत गर्छ।
3जप र शरण
जप र शरण — तीन शरण (बुद्धं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि) र पञ्चशीलको पाठ गर्नुहोस्, त्यसपछि मेत्ता सुत्त वा अन्य शुभ श्लोकहरूको जप गर्नुहोस्। यसले श्रद्धा विकसित गर्छ र शान्तिपूर्ण अभिप्राय स्थापित गर्छ।
4ध्यान
ध्यान — शान्त भएर बसेर श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस् वा सबै प्राणीप्रति मैत्रीभाव (मेत्ता भावना) पठाउनुहोस्। यो अभ्यासले बुद्धको ज्ञानप्राप्ति र आफ्नै आन्तरिक शान्तिको सम्मान गर्छ।
5परिक्रमा
परिक्रमा — वेदी, मन्दिरको स्तूप वा बोधी वृक्षको वरिपरि तीन पटक (वा सोभन्दा बढी) दक्षिणावर्त घुम्नुहोस्, प्रायः कमलको फूल वा धूपको टुक्रा समात्दै। श्रद्धा र सचेतनाको यो कार्यले एकाग्रता र भक्तिमा सहायता पुर्याउँछ।
6खाद्य अर्पण र दान
खाद्य अर्पण र दान — वेदीमा बुद्धको मूर्तिलाई सादा शाकाहारी भोजन वा फलफूल अर्पण गर्नुहोस्, त्यसपछि ती खाद्य पदार्थ परिवार, भिक्षु वा अभावग्रस्तहरूमा बाँड्नुहोस्। दानको यो अभ्यास (दान) वेसाकको मुख्य अनुष्ठान हो।
7धर्म वार्ता वा पाठ
धर्म वार्ता वा पाठ — बुद्धको जीवन, चार आर्यसत्य वा आर्याष्टाङ्गिक मार्गबारे प्रवचन सुन्नुहोस् वा पढ्नुहोस्। यसले बुझाइलाई गहिरो बनाउँछ र दैनिक जीवनमा धर्मलाई लागू गर्न प्रेरित गर्छ।
8पुण्य समर्पण
पुण्य समर्पण — 'सबै प्राणी सुखी र दुःखमुक्त होऊन्' भन्ने जस्ता समर्पणका श्लोकहरूको पाठ गरेर समाप्त गर्नुहोस्, र दिनभरको अभ्यासको पुण्य मानसिक रूपमा सबै प्राणीलाई अर्पण गर्नुहोस्। यसले वेसाकको करुणामय भावनालाई मूर्त रूप दिन्छ।
बुद्ध पूर्णिमा (जसलाई वेसाक पनि भनिन्छ) हरेक वर्ष वैशाख महिनाको पूर्णिमाको दिन मनाइन्छ। यो दिन बुद्ध धर्मका संस्थापक गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति (बोधि) र महापरिनिर्वाण (मृत्यु) भएको दिनको रूपमा सम्झिन्छ। यो पर्व बुद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि अत्यन्त पवित्र मानिन्छ, र हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले पनि बुद्धलाई विष्णुको अवतार मानेर केही क्षेत्रमा यो दिनलाई श्रद्धापूर्वक मनाउँदछन्।
यस दिन घर र मन्दिर दुवैमा विशेष पूजा गरिन्छ। घरमा सफा ठाउँमा बुद्धको मूर्ति वा तस्बिर राखी, फूल, धूप, बत्ती, अक्षता (चामल), फलफूल र मिठाई आदि चढाइन्छ। मन्दिरमा पनि यस्तै प्रसाद चढाइन्छ, तर त्यहाँ भक्तहरूले सामूहिक रूपमा बुद्धको मूर्तिलाई जलले स्नान गराउने (अभिषेक) र मन्त्रोच्चारण गर्ने परम्परा छ। धूप र दियोको उज्यालोले ज्ञान र शान्तिको प्रतीक मानिन्छ।
पूजाको क्रममा प्रायः पञ्चशील (पाँच नैतिक नियमहरू) ग्रहण गर्ने, ध्यान गर्ने र दान दिने जस्ता कार्य गरिन्छ। यो दिन मासु र मदिरा सेवन नगर्ने, अहिंसाको पालना गर्ने र गरिब-दुखीलाई खाना, कपडा आदि दान दिने प्रचलन छ। मन्दिरमा भक्तहरूले बुद्धको जीवनका प्रवचन सुन्न, भजन-कीर्तन गर्न र प्रसाद (पूजामा चढाइएको वितरण गरिने वस्तु) लिन आउँदछन्।
बुद्ध पूर्णिमा नेपालमा सार्वजनिक बिदा पनि हो, र यस दिन बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ जस्ता प्रमुख स्तूपहरूमा विशाल भीड लाग्छ। यस पर्वको मुख्य उद्देश्य बुद्धको शिक्षालाई सम्झनु र जीवनमा करुणा, शान्ति र मैत्रीको भावना फैलाउनु हो। यहाँ पूजाको चरणबद्ध विवरण पेस गरिएको छैन, तर यसले पाठकलाई सामान्य अवधारणा बुझ्न मद्दत गर्ने आशा गरिन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
त्रिपल महत्व
बुद्ध पूर्णिमा एकै दिन गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञानप्राप्ति (बोधि) र महापरिनिर्वाण (मृत्यु) भएको विश्वास गरिन्छ। यी तीन घटना एउटै पूर्णिमाको दिन परेकोले यो पर्व बौद्ध धर्ममा अत्यन्त पवित्र मानिन्छ।
पञ्चशील ग्रहण
पूजाको क्रममा भक्तहरूले प्रायः पञ्चशील (पाँच नैतिक नियम) ग्रहण गर्छन् – प्राणी हिंसा नगर्ने, चोरी नगर्ने, व्यभिचार नगर्ने, झूठ नबोल्ने र मादक पदार्थ नलिने। यी नियमले दैनिक जीवनमा शुद्धता र करुणाको अभ्यास गराउँछ।
अभिषेक र मन्त्रोच्चारण
मन्दिरमा भक्तहरूले बुद्धको मूर्तिलाई जलले स्नान गराउने (अभिषेक) र सामूहिक रूपमा मन्त्रोच्चारण गर्ने परम्परा छ। धूप र दियोको उज्यालोले ज्ञान र शान्तिको प्रतीक मानिन्छ, जसले अज्ञानको अन्धकार हटाउने सन्देश दिन्छ।
प्रमुख स्तूपहरूमा भीड
नेपालमा बुद्ध पूर्णिमा सार्वजनिक बिदा हो, र यस दिन बौद्धनाथ र स्वयम्भूनाथ जस्ता प्राचीन स्तूपहरूमा हजारौं भक्तहरूको भीड लाग्छ। यी स्तूपहरू युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा पनि सूचीकृत छन्।
अहिंसा र दानको पर्व
यस दिन मासु र मदिरा सेवन नगर्ने, अहिंसाको पालना गर्ने र गरिब-दुखीलाई खाना, कपडा आदि दान दिने प्रचलन छ। बुद्धको शिक्षा अनुसार यो दिन करुणा, शान्ति र मैत्रीको भावना फैलाउने अवसर हो।
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित