ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ବେସାକ)
ଘର ଓ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି
ଏହି ଲେଖାରେ ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବା ବେସାକ ପର୍ବ ଉପଲକ୍ଷେ ଘରେ ଓ ମନ୍ଦିରରେ କରାଯାଉଥିବା ପୂଜାର ସାଧାରଣ ବିଧି ଓ ଅର୍ପଣ କରାଯାଉଥିବା ସାମଗ୍ରୀ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ପଦକ୍ଷେପ
1ଫୁଲ, ଧୂପ ଏବଂ ଦୀପର ଅର୍ପଣ
ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା — ଏକ ପରିଷ୍କାର ବେଦୀରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ଚିତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରତିମା ଉପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ (ଯେପରିକି କେଶର କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ) ଧୀରେ ଧୀରେ ଢାଳି ସ୍ନାନ କରାନ୍ତୁ, ଯାହା ମନର ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜନ୍ମର ପାଳନର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ।
2ଧୂପ ଓ ଦୀପର ଅର୍ପଣ
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସାମନାରେ ସତେଜ ଫୁଲ, ଧୂପ ବାଡ଼ି ଏବଂ ଜଳନ୍ତା ତେଲ ପ୍ରଦୀପ କିମ୍ବା ମହମବତୀର ଅର୍ପଣ ସଜାନ୍ତୁ। ଫୁଲ ଅନିତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ, ଧୂପ ପରିବେଶକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ଦୀପ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ।
3ପାଠ ଓ ଶରଣ
ତିନୋଟି ଶରଣ (ବୁଦ୍ଧଂ ଶରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଧମ୍ମଂ ଶରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ସଙ୍ଘଂ ଶରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି) ଏବଂ ପଞ୍ଚଶୀଳ ପାଠ କରନ୍ତୁ, ତା'ପରେ ମେତ୍ତା ସୁତ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଗାନ କରନ୍ତୁ। ଏହା ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଏବଂ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ।
4ଧ୍ୟାନ
ନୀରବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ, ଶ୍ୱାସ ଉପରେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ (ମେତ୍ତା ଭାବନା) ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ନିଜର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଏ।
5ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ
ବେଦୀ, ମନ୍ଦିର ଷ୍ଟୁପା କିମ୍ବା ବୋଧି ବୃକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ତିନିଥର (କିମ୍ବା ଅଧିକ) ଘଣ୍ଟାର ଦିଗରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରନ୍ତୁ, ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ଧୂପ ବାଡ଼ି ଧରି। ଏହି ଭକ୍ତି ଓ ମାନସିକତାର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଭକ୍ତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
6ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଓ ଦାନ
ଏକ ସରଳ ନିରାମିଷ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଫଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବେଦୀରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଆଗରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ, ତା'ପରେ ଭୋଜନକୁ ପରିବାର, ସନ୍ୟାସୀ କିମ୍ବା ଅଭାବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ। ଦାନର ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ବୈଶାଖୀର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ ପାଳନ ଅଟେ।
7ଧର୍ମ ବକ୍ତୃତା କିମ୍ବା ପାଠ
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ, ଚାରି ଆର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଆର୍ଯ୍ୟ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗିକ ମାର୍ଗ ଉପରେ ଏକ ଧର୍ମ ବକ୍ତୃତା ଶୁଣନ୍ତୁ କିମ୍ବା ପଢ଼ନ୍ତୁ। ଏହା ବୁଝାମଣାକୁ ଗଭୀର କରେ ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଧର୍ମର ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ।
8ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ପଣ
“ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତୁ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ” ପରି ଅର୍ପଣର ଶ୍ଲୋକ ପାଠ କରି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ମାନସିକ ଭାବରେ ଦିନର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସର ପୁଣ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ଏହା ବୈଶାଖୀର କରୁଣାର ଆତ୍ମାକୁ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ କରେ।
ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଯାହାକୁ ବେସାକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଜନ୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଲାଭ (ବୋଧି ପ୍ରାପ୍ତି) ଓ ପରିନିର୍ବାଣ (ମୃତ୍ୟୁ) — ଏହି ତିନି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ବୋଲି ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଭାରତର ବହୁ ଅଞ୍ଚଳରେ, ବିଶେଷକରି ହିନ୍ଦୁ ପରିବାରରେ, ଏହାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପର୍ବ ରୂପେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ମନ୍ଦିର ଓ ଘର ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ଚିତ୍ର ସାମନାରେ ପୂଜା ଆରାଧନା କରାଯାଏ।
ଏହି ପୂଜାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଓ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା (ଧର୍ମ) ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶ କରିବା। ପୂଜାରେ ସାଧାରଣତଃ ଫୁଲ, ଧୂପ, ବତୀ, ଫଳ, ମିଠା ଓ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। କେତେକ ଲୋକ ଧୂପ ଦୀପ ଜାଳନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଶୀଳ (ପାଞ୍ଚଶୀଳ) ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିରରେ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବିଶେଷ ପୂଜା ପାଠ ଓ ଧର୍ମ ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଗରିବ ଓ ଅସହାୟଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିବାର ରୀତି ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଏହି ପର୍ବର ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ଅଞ୍ଚଳ ଭେଦରେ ସାମାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଶୁଚି ରଖି ଜଳ, ଫୁଲ ଓ ଧୂପ ଦିଆଯାଏ, ଆଉ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବିଶେଷ ପରିବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ରନ୍ଧା ହୋଇ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭାବଧାରା ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, କରୁଣା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜୀବନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା। ଏହି ଲେଖାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ସବିଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ସମୂହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ପାଠକମାନେ ଘରେ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରରେ ସହଜରେ ଏହି ପୂଜା କରିପାରିବେ।
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ତିନି ମହାଘଟଣାର ଦିନ
ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଲାଭ (ବୋଧି ପ୍ରାପ୍ତି) ଓ ପରିନିର୍ବାଣ (ମୃତ୍ୟୁ) — ଏହି ତିନୋଟି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ମାନନ୍ତି।
ପୂଜାର ସାଧାରଣ ସାମଗ୍ରୀ
ଘରେ ଓ ମନ୍ଦିରରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଫୁଲ, ଧୂପ, ବତୀ, ଫଳ, ମିଠା ଓ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ମଙ୍ଗଳର ପ୍ରତୀକ।
ପାଞ୍ଚଶୀଳ ଗ୍ରହଣ
ଅନେକ ଭକ୍ତ ଏହି ଦିନ ପାଞ୍ଚଟି ଶୀଳ (ପାଞ୍ଚଶୀଳ) ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଏହି ଶୀଳଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟା ନ କରିବା, ଚୋରି ନ କରିବା, ବ୍ୟଭିଚାର ନ କରିବା, ମିଥ୍ୟା ନ କହିବା ଓ ନିଶା ଦ୍ରବ୍ୟ ସେବନ ନ କରିବା।
ଦାନ ଓ ସେବାର ମହତ୍ତ୍ୱ
ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଗରିବ ଓ ଅସହାୟଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଏହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ କରୁଣା ଓ ଦୟାର ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ଅଞ୍ଚଳ ଭେଦରେ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି
କେତେକ ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଶୁଚି ରଖି ଜଳ, ଫୁଲ ଓ ଧୂପ ଦିଆଯାଏ, ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବିଶେଷ ପରିବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ରନ୍ଧା ହୋଇ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଭାବଧାରା ଶାନ୍ତି, କରୁଣା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜୀବନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା।
Buddha
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ରୁ ଅଧିକ
ସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ