ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਤਨ
ਬੁੱਧ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘ
ਇਹ ਲੇਖ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਯਾਨੀ ਬੁੱਧ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਕਿਉਂ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਰਤਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਤਨ ਹਨ: ਬੁੱਧ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪੌੜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ। ਪਹਿਲਾ ਰਤਨ ਹੈ 'ਬੁੱਧ', ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਸਤੀ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਬੁੱਧ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੇਵਲ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ ਰਤਨ ਹੈ 'ਧਰਮ', ਜੋ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਰਤਨ ਹੈ 'ਸੰਘ', ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਭਾ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਭਿਕਸ਼ੂ, ਭਿਕਸ਼ੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਤ੍ਰਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਅਰਥ
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਤਨਾਂ (ਬੁੱਧ, ਧਰਮ, ਸੰਘ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨੂੰ 'ਤ੍ਰਿਸ਼ਰਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਸਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਬੁੱਧ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪੌੜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥ
ਪਹਿਲਾ ਰਤਨ 'ਬੁੱਧ' ਸਿਰਫ਼ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। 'ਬੁੱਧ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ' — ਉਹ ਜਿਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
ਧਰਮ: ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ
ਦੂਜਾ ਰਤਨ 'ਧਰਮ' ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁੱਧ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਥੇਰਵਾਦ, ਮਹਾਯਾਨ) ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਘ: ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਹਾਰਾ
ਤੀਜਾ ਰਤਨ 'ਸੰਘ' ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਿਕਸ਼ੂ, ਭਿਕਸ਼ੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ (ਉਪਾਸਕ/ਉਪਾਸਿਕਾ) ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਘ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ
ਤਿੰਨ ਰਤਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਧਰਮ (ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ) ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੰਘ (ਭਾਈਚਾਰਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Buddha
ਬੋਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ