त्रिरत्नम्

बौद्धपरम्परायाः हृदये एकः सरलः किन्तु गम्भीरः आचारः वर्तते, यः शरणगमनम् इति उच्यते। यदा कश्चन जनः बौद्धमार्गम् अनुसर्तुं चिनोति, तदा सः त्रिरत्नानि — बुद्धं, धर्मं, सङ्घं च — औपचारिकरूपेण सार्वजनिकरूपेण च स्वं समर्पयति। शरणगमनसूत्रं स्वयं पालिभाषायां पठ्यते: बुद्धं शरणं गच्छामि, धर्मं शरणं गच्छामि, सङ्घं शरणं गच्छामि, इति; तस्यार्थः — “अहं बुद्धं शरणं गच्छामि। अहं धर्मं शरणं गच्छामि। अहं सङ्घं शरणं गच्छामि।” इदं खुद्दकपाठस्य प्रथमाध्याये, खुद्दकनिकायस्य आरम्भिके ग्रन्थे, सुरक्षितम् अस्ति, तथा विनयपिटकस्य महावग्गे प्रतिध्वनति। एतानि त्रीणि रत्नानि — बुद्धः, धर्मः, सङ्घः च — आध्यात्मिकमार्गे चलतः प्रत्येकस्य जनस्य मार्गदर्शकं प्रकाशम्, व्यावहारिकम् उपदेशम्, सहायकं समुदायं च भवन्ति। एतेषु त्रिषु स्वविश्वासं दृढं निधाय साधकाः दैनन्दिनजीवनस्य अनिश्चिततासु स्थिरम् आश्रयं लभन्ते; तादृशम् आश्रयं यत् स्वनियन्त्रणबहिर्भूताः बाह्यपरिस्थितयः सदा अनुकूलाः भवेयुः इति तत्र न निर्भरति।

प्रथमं रत्नं बुद्धः। अस्य शब्दस्य सरलः अर्थः “जाग्रत्-पुरुषः” इति। अयं मुख्यतः सिद्धार्थगौतमं निर्दिशति, यः प्राचीने भारतवर्षे बहूनि शतकानि पूर्वं जीवितवान् इतिहासस्य गुरुः आसीत्, यः पूर्णां आध्यात्मिकीं जागृतिम् अलभत। तथापि बुद्धः केवलम् एकं ऐतिहासिकं व्यक्तित्वं न प्रतिनिधित्वति; सः मानवसम्भावनायाः एव जीवन्तं मूर्तरूपं तिष्ठति। सः इदं प्रमाणयति यत् दुःखं वैयक्तिकप्रयासेन, सजगतया, प्रज्ञया च अवगन्तुं जेतुं च शक्यते, न तु कस्यचित् बाह्यशक्तेः आश्रयेण यां सः एकः एव दातुं शक्नुयात्। सः केवलं वचनेन न, अपि तु स्वजीवनेनैव प्रमाणं दत्तवान्। अतः बुद्धस्य शरणगमनं कस्यचित् दूरस्थस्य देवतायाः पूजनरूपेण न, अपि तु तस्य प्रदर्शितायाः सम्भावनायाः प्रति प्रतिबद्धतारूपेण अवगम्यते — यत् कोऽपि मानवः समानया निष्ठया तमेव मार्गम् अनुसरन् समानां जागृतिं प्राप्तुं शक्नोति।

द्वितीयं रत्नं धर्मः। अयं बुद्धेन आविष्कृताः उपदेशाः विश्वव्यापकनियमाश्च निर्दिशति, ये सः पश्चात् अन्यैः सह अबध्नात्। व्यावहारिकार्थेन धर्मः अस्तित्वस्य मूलसत्यानि समावेशयति, यत्र स्वकर्मणां स्वानुभवं कथं रूपयन्ति इति अवगमः, तथा दुःखात् तस्य निरोधं प्रति नयनकारी मार्गः अपि अन्तर्गताः सन्ति। एषः प्रज्ञावान्, करुणामयः, नैतिकश्च जीवनयापनाय मार्गदर्शकरूपेण कार्यं करोति। एषः मार्गदर्शकः अन्धस्वीकारे न, अपि तु तस्मिन् प्रत्यक्षे, वैयक्तिके अन्वेषणे आधारितः अस्ति, यत् बुद्धः स्वानुयायिनः केवलं श्रद्धया स्वीकर्तुं न, अपि तु स्वयं कर्तुं पुनः पुनः प्रोत्साहयति स्म। धर्मस्य अध्ययनेन आचरणेन च जनः स्वचित्तस्य कार्यप्रणालीं अवगन्तुं शिक्षते, क्रमशः भ्रमं स्पष्टतायां परिणमयति। बौद्धशिक्षा एतं विषयं मन्यते यत् एषा प्रक्रिया वर्षाणां निरन्तराभ्यासेन सिध्यति, न तु कस्मिंश्चित् एकस्मिन् क्षणे, तस्य क्षणस्य आगमने अपि सः कियान् नाटकीयः इव प्रतीयताम्।

तृतीयं रत्नं सङ्घः, अर्थात् समानमार्गे चलन्तः आध्यात्मिकं समर्पिताः साधकाः। परम्परया अयं विशिष्टः शब्दः उपसम्पन्नानां भिक्षूणां भिक्षुणीनां च भिक्षुसमुदायं निर्दिशति स्म, ये स्वजीवनं सम्पूर्णतया साधनायै समर्पितवन्तः। ते गृहस्थजीवनस्य सामान्यविक्षेपेभ्यः मुक्ताः भूत्वा जागृत्यन्वेषणाय सांसारिकसम्पत्तिं सम्बन्धांश्च त्यक्तवन्तः। आधुनिकप्रयोगे शब्दोऽयं प्रायः व्यापकरूपेण विस्तार्यते, यत्र सर्वे ते जनाः समाविष्टाः भवन्ति ये सह बौद्धधर्मं अभ्यस्यन्ति, तेषु उपसम्पन्नाः वा गृहस्थाः वा भवन्तु। समुदायः महत्त्वपूर्णः, यतः सः प्रोत्साहनं, सामूहिकं ज्ञानं, वर्धनाय सुरक्षितं स्थानं च प्रदाति। कोऽपि साधकः आध्यात्मिकमार्गे सर्वथा एकाकी न गन्तव्यः; यतः अत्यन्तं संयमितः व्यक्तिगतः अभ्यासः अपि तस्य संशोधनात् सहायतायाश्च लाभं प्राप्नोति, यत् केवलं सहयात्रिणां समुदायः एव दातुं शक्नोति, विशेषतः संशयस्य तेषु क्षणेषु यत्र एकाकी साधकः तम् वास्तविकम् आध्यात्मिकं विफलत्वं मन्येत।

त्रिरत्नेषु शरणगमनं भाग्यं प्रति निष्क्रियं समर्पणं न, अपि तु साधकेन सुविचारितं सचेतनं च सक्रियं चयनम् अस्ति। तत् उपर्युक्तया परम्परागतया पाठेन प्रकटति; यथा खुद्दकपाठे अभिलिखितम्, तत् क्रमेण त्रिवारं पुनरुच्यते। एषा त्रिगुणिता पुनरावृत्तिः कृतस्य सङ्कल्पस्य निष्ठां स्थिरं निश्चयं च सूचयति इति अवगम्यते, न तु केवलम् अभ्यासं वा यान्त्रिकम् अनुष्ठानं वा; यतो हि वचनानि एव, यदि तेषु वास्तविकः विश्वासः न स्यात्, किमपि साधयन्ति इति न मन्यते। अनेन उद्घोषेण साधकः औपचारिकरूपेण बौद्धमार्गे पदं निदधाति, हृदयं मनश्च जागृत्या, सत्येन, समुदायेन च एकत्र संरेखति।

यद्यपि शरणगमनम् औपचारिकम् आरम्भं सूचयति, तथापि बौद्धसाधकाः प्रायः ध्यानसत्राणाम् आरम्भे, अनुष्ठानेषु, तथा निरन्तरसाधनायां अन्येषु महत्त्वपूर्णेषु क्षणेषु तदेव त्रिगुणितं सूत्रं पुनः उच्चारयन्ति। ते एतत् एकवारं सम्पन्नं त्यक्तं व्रतं न, अपि तु सम्पूर्णजीवनकालं यावत् निरन्तरं नूतीक्रियमाणां प्रतिबद्धतां मन्यन्ते। प्रत्येकः नूतनः उच्चारः तमेव विश्वासं पुनः दृढीकरोति इति अवगम्यते: जागृतिः सम्भवा अस्ति, तां प्रति च विश्वसनीयः, सम्यक् परीक्षितः मार्गः विद्यते। कोऽपि तं मार्गं समानलक्ष्याणां सहयात्रिणां विना एकाकी गन्तुं न आवश्यकः; ये सः दृष्टुं शक्नुवन्ति, यदा साधकः स्वयं न पश्यति, यत् मार्गः कुत्र विचलितुम् आरब्धः। अस्मिन् अर्थे त्रिरत्नानि दूरात् प्रशंसनीयाः दूरस्थाः आदर्शाः इव न, अपि तु जीवनभरस्य साधनायां साधकः पुनः पुनः प्रत्यागच्छति इति दिशासूचकयन्त्रम् इव कार्यं कुर्वन्ति, यत् उपयोगि अस्ति यतः तस्य पुनः पुनः परामर्शः कर्तुं शक्यते, न केवलं यात्रारम्भे एकवारम्।