त्वरित भक्ति-मार्गदर्शिका: एक दृष्टि में
- •स्वरूपम्: अवतरणस्य बौद्धतीर्थम्, यत्र गौतमबुद्धः मात्रे देवेभ्यश्च अभिधर्मस्य उपदेशं दत्त्वा तावतिंसस्वर्गात् पृथिवीं प्रत्यावृत्तवान्।
- •दर्शनस्य जपस्य च फलम्: तीर्थयात्रिणः बुद्धस्य मातृकरुणायाः स्मरणाय, धर्मस्य चिन्तनाय, त्रिरत्ने पुनः शरणग्रहणाय च आगच्छन्ति।
- •कदा गन्तव्यम्: अक्टूबर्-मासात् मार्च्-मासपर्यन्तं कालः शीतलः सुखदश्च भवति। मुख्यः पर्वदिवसः आश्वयुजपूर्णिमा, अर्थात् महापवारणादिवसः, यस्मिन् अवतरणं स्मर्यते, यं तिब्बती बौद्धाः ल्हाबाब दुचेन इति आचरन्ति।
- •कुत्र: उत्तरप्रदेशस्य फर्रुखाबाद-जनपदे संकिसा-बसन्तपुरम्, इक्खुमती-नद्याः उत्तरतटे, यत् अधुना काली नदी इति उच्यते, कम्पिल-कन्नौजयोर्मध्ये।
- •कथम् (विधिः):
- •स्तूपस्य टीलं पादचारेण शान्तचित्तेन उपेयात्।
- •टीलस्य तथा गजशीर्षस्य त्रिवारं दक्षिणावर्तं प्रदक्षिणां कुर्यात्।
- •पुष्पाणि धूपं दीपांश्च अर्पयेत्, त्रिशरणं च पठेत्।
- •शुद्धानि सरलानि वस्त्राणि धारयेत्।
पावनः उद्गमः तथा शास्त्रीया वंशपरम्परा
संकिसा, यत् पालिग्रन्थेषु संकस्स इति कथ्यते, त्रिपिटकस्य अट्ठकथासु तत् स्थानं इति स्मर्यते, यत्र बुद्धः पृथिव्यां प्रत्यावृत्तवान्। स्वस्य सप्तमे वर्षावासे बुद्धः त्रिषु मासेषु तावतिंसस्वर्गे स्वमात्रे देवेभ्यश्च अभिधर्मपिटकस्य उपदेशं दत्तवान्। धम्मपदाट्ठकथा एतां कथां विस्तरेण वदति।
वर्षावासस्य समाप्तिकाले स्थविरः मौद्गल्यायनः श्रावस्त्यां प्रतीक्षमाणाय जनसमूहाय बुद्धस्य प्रत्यावर्तनं निवेदितवान्, ततः जनाः तं मिलितुं संकिसां प्रति आगताः। महापवारणादिने देवराजः शक्रः सुमेरुपर्वतात् भूमिपर्यन्तं त्रीणि सोपानानि निर्मितवान्। दक्षिणे देवानां कृते सुवर्णस्य सोपानम् आसीत्, वामे महाब्रह्मणः तत्परिवारस्य च कृते रजतस्य सोपानम्, मध्ये च बुद्धस्य कृते रत्नानां सोपानम्।
बुद्धः अनेकैः प्राणिभिः सह अवततार। सोपानशिखरात् ऊर्ध्वं नव ब्रह्मलोकाः अधश्च अवीचिनरकः युगपत् दृश्यन्ते स्म। आयुष्मान् शारिपुत्रः सर्वप्रथमं तस्य स्वागतम् अकरोत्।
बुद्धवंशाट्ठकथा संकिसां तेषु अविजहितस्थानेषु गणयति, यत्र प्रत्येकः बुद्धः स्वर्गे मातुः अभिधर्मस्य उपदेशानन्तरं पृथिव्यां अवतरति।
प्रमुखानि पावनानि स्थलानि तथा दर्शनानि
सन्तः, तीर्थयात्रिणः तथा ऐतिहासिकी परम्परा
बुद्धस्य महापरिनिर्वाणात् प्रायः त्रिशतवर्षेभ्यः पश्चात् सम्राट् अशोकः संकिसां प्रति अगच्छत्, अवतरणस्य स्मृत्यै गजशीर्षयुक्तं स्तम्भं, स्तूपं, मन्दिरं च निर्मापितवान्। गजशीर्षं अद्यापि सुरक्षितम् अस्ति।
चीनदेशीयौ तीर्थयात्रिणौ फाह्यानः ह्वेनत्साङ्गश्च अपि अस्य स्थलस्य यात्रां कृतवन्तौ। उभौ लिखितवन्तौ यत् अवतरणस्य स्मृत्यै प्राचीनैः इष्टिकाभिः प्रस्तरैश्च त्रीणि सोपानानि निर्मितानि आसन्, यानि तदा भूमौ गभीरं निमग्नानि अभवन्। परम्परा तत्र स्थितस्य एकस्य मन्दिरस्य अपि उल्लेखं करोति, यत्र बुद्धस्य दक्षिणः पादः प्रथमं भूमिं स्पृष्टवान्। अलेक्जेण्डर कनिङ्गहामः 1842 ई. वर्षे अस्य स्थलस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
संकिसा बौद्धजगतः अष्टमहातीर्थेषु गण्यते। एषा श्रावस्त्याः प्रायः त्रिंशद्योजनमितदूरे अस्ति, यत्र बुद्धः तावतिंसगमनात् पूर्वं यमकप्रातिहार्यं प्रदर्शितवान्, अर्थात् अग्निजलयोः युगपत् प्रकटनम्। अवतरणानन्तरं बुद्धः जेतवनोद्याने गतः इति मन्यते। श्रावस्त्यनन्तरं संकिसां यः तीर्थयात्री गच्छति, सः तम् एव पथम् अनुसरति यस्मिन् कदाचित् बुद्धः संघश्च अचलत्।
पावनः मन्त्रः तथा चिन्तनम्
संकिसायां आगच्छन्तः श्रद्धालवः परम्परया बुद्धवन्दनया पश्चात् त्रिशरणपाठेन स्वजपम् आरभन्ते।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स ।
बुद्धं सरणं गच्छामि ।
धम्मं सरणं गच्छामि ।
सङ्घं सरणं गच्छामि ।
तस्मै भगवते, अर्हते, सम्यक्सम्बुद्धाय नमः। अहं बुद्धं शरणं गच्छामि, धर्मं शरणं गच्छामि, सङ्घं शरणं गच्छामि।
ज्ञातव्य-विशेषः
साङ्काश्यम् अविजहितस्थानेषु गण्यते, येषु प्रत्येकः बुद्धः मातरम् अभिधर्मम् उपदिश्य भूमिम् अवतरति।
साङ्काश्यात् मौर्यकालीनस्य अशोकस्तम्भस्य गजशीर्षम् उपलब्धम् अभवत्।
अट्ठकथानुसारं बुद्धः साङ्काश्यम् अवतरणात् पूर्वं तावत्रिंशत्स्वर्गे मातरं देवांश्च अभिधर्मपिटकम् उपदिष्टवान्।
फाह्यानः ह्वेनत्सांगश्च उभौ अपि साङ्काश्ये अवतरणस्य स्मरणार्थं इष्टिका-शिलानां त्रीणि सोपानानि अभिलिखितवन्तौ।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता