बुद्धस्य चत्वारि महातीर्थानि

महापरिनिर्वाणसूत्रम्, दीघनिकायः १६, इत्यत्र आयुष्मान् आनन्दः भगवन्तं पृष्टवान् यत् तथागतस्य परिनिर्वाणानन्तरं शिष्यैः कथं आचरणीयम्। भगवान् उक्तवान् यत् श्रद्धया स्मृत्या च युक्ताः साधकाः चतुर्षु स्थानेषु गन्तुं शक्नुवन्ति, तथा गभीरां बोधानुभूतिं शान्तिं च प्राप्नुयुः।

बौद्धपरम्परायां तीर्थयात्रा याचनायाः विधिः नास्ति। सा तु चित्तस्य स्मृत्युपासनायाः, संस्कृतधर्माणाम् अनित्यतायाः चिन्तनस्य, प्रज्ञायाः अपारकरुणायाश्च जागरणस्य ध्यानमयी यात्रा अस्ति।

लुम्बिनीमध्ये मायादेवी स्वपितृगृहं प्रति प्रसवार्थं गच्छन्ती आसीत्। सा शालवनोद्याने विश्रान्त्यै स्थिता, तथा एका शाखां हस्तेन गृहीत्वा स्थितैव राजकुमारं सिद्धार्थगौतमं प्रासूत इति कथ्यते। ख्रीष्टपूर्वे तृतीये शतके सम्राट् अशोकः स्वयं अत्र आगत्य शिलास्तम्भं स्थापितवान्। तस्य अभिलेखे घोष्यते यत् बुद्धः अस्मिन्नेव स्थले जातः, तथा तस्य स्मृत्यर्थं ग्रामः करेभ्यः मुक्तः कृतः। १८९६ ख्रीष्टाब्दे पुनराविष्कृतः स स्तम्भः अद्यापि लुम्बिन्यां तिष्ठति, तथा बुद्धजीवनस्य कस्यापि घटनायाः स्पष्टतमेषु पुरातात्त्विकप्रमाणेषु अन्यतमः अस्ति।

बोधगयायां सिद्धार्थः सत्यान्वेषणाय वर्षाणि कठोरतपसि यापयामास, ततः तं मार्गं निष्फलं मत्वा परित्यक्तवान्। स नैरञ्जनानद्याः तीरे अश्वत्थवृक्षमूले उपविश्य प्रतिज्ञां कृतवान् यत् दुःखनिरोधं न प्राप्य न उत्थास्यामि। तस्य रात्रेः यामेषु सः मारस्य प्रलोभनानि आक्रमणानि च सोढवान्। स्वपूर्वजन्मानि स्मरन् असंख्यप्राणिषु कर्मणः प्रवृत्तिं दृष्ट्वा अन्ततः चत्वारि आर्यसत्यानि अबुध्यत, बुद्धः जागृतपुरुषः अभवत्। यत्र सः उपविष्टः तत् स्थानं अद्य महाबोधिमन्दिरस्य अभ्यन्तरे वज्रासनरूपेण चिह्नितम् अस्ति। अशोकः अत्र प्रथमं संरचनां निर्मितवान्, परवर्तिषु शतकेषु सा पुनर्निर्मिता अधुना तिष्ठन्तं उन्नतं मन्दिररूपं प्राप्ता।

सारनाथे मृगदावे नवजागृतः बुद्धः तान् पञ्च तपस्विनः अन्वेषितवान् ये पूर्वं तेन सह तपः अचरन्। तेभ्यः सः प्रथमं उपदेशं दत्तवान्, धर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रम्। पञ्चसु कौण्डिन्यः सर्वप्रथमं धर्मं अबुध्यत, बुद्धस्य प्रथमः प्रव्रजितः शिष्यः च अभवत्। तस्य बोधेन सह त्रिरत्नानि, बुद्धः धर्मः सङ्घश्च, प्रथमवारं पूर्णानि अभवन्। शतकेषु गतेषु अशोकः सारनाथे एकं स्तम्भं स्थापितवान्, यस्य शीर्षे चतुर्दिशाभिमुखाः चत्वारः सिंहाः सन्ति। तत् सिंहशीर्षं अद्य स्थलसङ्ग्रहालये स्थापितम् अस्ति, तत् पश्चात् भारतस्य राष्ट्रचिह्नरूपेण स्वीकृतम्।

कुशीनगरे शालवनोद्याने भगवान् चुन्दात् गृहस्थभक्तात् भोजनं स्वीकृत्य वृद्धः रोगी च अभवत्। सः द्वयोः वृक्षयोः मध्ये शयितः परिनिर्वाणाय सज्जः अभवत्। महापरिनिर्वाणसूत्रम्, दीघनिकायः १६, समागतैः भिक्षुभिः सह तस्य अन्तिमं संवादं लिखति। तत्र सः उपदिशति यत् तस्य तिरोधानानन्तरं धर्मः विनयश्च तेषां शास्ता भवेताम्, तथा तस्य अन्तिमवचनं यत् सर्वे संस्काराः अनित्याः सन्ति, अतः अप्रमादेन प्रयतितव्यम्। दाहसंस्कारानन्तरं तस्य अस्थिशेषाः ब्राह्मणस्य द्रोणस्य मध्यस्थतया अनेकेषु दावेदारराज्येषु विभक्ताः। एते धातवः बौद्धजगति स्तूपेषु प्रतिष्ठिताः, तस्य उपस्थितिं कुशीनगरात् अपि दूरं नीतवन्तः।

एते पवित्रधामाः शतकानां सहस्राब्दानां च कालेषु जगतः असंख्यान् साधकान् विद्वांसः च प्रेरितवन्तः:

• •
  चक्रवर्ती सम्राट् अशोकः ख्रीष्टपूर्वे तृतीये शतके चतुर्षु तीर्थेषु गत्वा शिलास्तम्भान् स्तूपांश्च निर्मापितवान्।
• •
  चीनदेशीयौ तीर्थयात्रिणौ फाह्यानः (पञ्चमे शतके) ह्वेनसाङ्गश्च (सप्तमे शतके) प्राचीनानां स्थलानां विवरणं सविस्तरं लिखितवन्तौ।
• •
  अनागारिकः धर्मपालः महाबोधिसमितिः च एकोनविंशतिशतकस्य अन्ते विंशतिशतकस्य आरम्भे पुनरुद्धारं कृत्वा एतानि तीर्थानि विश्वयात्रिकाणां कृते पुनर्जीवितवन्तः।

बोधिवृक्षमूले साक्षात्कृतं मूलसिद्धान्तम्, यत् पीढिकानां परम्परया सञ्चरितम्: