साङ्काश्यम्
यत्र बुद्धः तावत्रिंशत्स्वर्गात् अवातरत्
उत्तरप्रदेशे स्थितं साङ्काश्यं तत् पावनं स्थानम् अस्ति यत्र बुद्धः मातुः अभिधर्मम् उपदिश्य तावत्रिंशत्स्वर्गात् पुनः भूमिं प्रत्यावर्तत।
संक्षिप्त भक्तिमार्गदर्शिका: एकदृष्टौ
- •किम् इदम्: बौद्धतीर्थम् अस्ति यत्र भगवान् गौतमबुद्धः तावत्रिंशत्स्वर्गात् भूमिं प्रत्यावर्तत, मात्रे देवेभ्यश्च अभिधर्मम् उपदिश्य।
- •किमर्थं दर्शनं पठनं वा: तीर्थयात्रिणः मातरि बुद्धस्य करुणां स्मर्तुं, धर्मं विचारयितुं, त्रिरत्ने पुनः शरणं गन्तुं च अत्र आगच्छन्ति।
- •कदा दर्शनीयम्: अक्टोबरतः मार्चपर्यन्तं शीतलं सुखदं च भवति। मुख्यः उत्सवः आश्वयुजपूर्णिमा अस्ति, या महाप्रवारणादिवसः यस्मिन् अवतरणं स्मर्यते; तिब्बती बौद्धाः एतं दिवसं लाबाब-दुचेन इति आचरन्ति।
- •कुत्र: उत्तरप्रदेशस्य फर्रुखाबाद-मण्डले साङ्काश्यः बसन्तपुरम्; इक्षुमती-नद्याः उत्तरतटे, कम्पिल्य-कान्यकुब्जयोः मध्ये। अधुना सा नदी कालीनदी इति उच्यते।
- •कथम्:
- •शान्तचित्तेन पादाभ्यां स्तूपटीलां प्रति गच्छत।
- •टीलां गजशीर्षं च दक्षिणावर्तेन त्रिवारं प्रदक्षिणां कुरुत।
- •पुष्पाणि धूपं दीपान् च अर्पयित्वा त्रिशरणं पठत।
- •शुद्धं सरलं च वस्त्रं सौम्यतया धारयत।
पावनं मूलं शास्त्रीयं परम्परा च
साङ्काश्यं, यत् पालिग्रन्थेषु साङ्कस्सम् इति उच्यते, त्रिपिटकट्ठकथासु भगवतः भूमिं प्रत्यागमनस्थानत्वेन स्मर्यते। सप्तमे वर्षावासे भगवान् तावत्रिंशत्स्वर्गे मात्रे देवेभ्यश्च त्रीणि मासानि अभिधर्मपिटकम् उपदिष्टवान्। धम्मपदट्ठकथा इमां कथां विस्तरेण वर्णयति।
वर्षावासस्य समाप्तौ स्थविरः मौद्गल्यायनः श्रावस्त्यां प्रतीक्षमाणाय जनसमूहाय भगवतः प्रत्यागमनं घोषितवान्; ते च तं द्रष्टुं साङ्काश्यं गताः। महाप्रवारणोत्सवदिने देवराजः शक्रः मेरुपर्वतात् भूमिपर्यन्तं त्रीणि सोपानानि निर्मितवान्: दक्षिणतः देवानां स्वर्णसोपानम्, वामतः महाब्रह्मणः तत्परिवारस्य च रजतसोपानम्, मध्ये भगवतः रत्नसोपानम्।
भगवान् बहूनां प्राणिनां समूहेन सह अवतीर्णवान्। सोपानशिखरात् ऊर्ध्वं नव ब्रह्मलोकाः अधः अवीचिनरकः च युगपत् दृश्यन्ते स्म। आयुष्मान् शारिपुत्रः प्रथमं तं स्वागतं कृतवान्। अस्मिन् अवसरे भगवान् शारिपुत्रस्य अनुपमां प्रज्ञां प्रकाशयितुं परोसहस्सजातकं (जातक-सङ्ख्या ९९) उपदिष्टवान्।
बुद्धवंशट्ठकथा साङ्काश्यम् अविजहितस्थानेषु गणयति, येषु प्रत्येकः बुद्धः स्वर्गेषु मात्रे अभिधर्मम् उपदिश्य अवतरति।
पावनानि मन्दिराणि स्थलानि च
सन्तः तीर्थयात्रिणः ऐतिहासिकी परम्परा च
भगवतः महापरिनिर्वाणात् प्रायः त्रिशतवर्षानन्तरं सम्राट् अशोकः साङ्काश्यम् आगत्य गजशीर्षयुतं स्तम्भं, अवतरणस्मारकं स्तूपं विहारं च स्थापितवान्। तत् गजशीर्षं अद्यापि अवशिष्यते।
चीनीयौ तीर्थयात्रिणौ फाह्यानः ह्वेनत्सांगश्च पश्चात् अत्र अगच्छताम्। पूर्वजाः अवतरणस्मरणाय इष्टिका-शिलाभिः त्रीणि सोपानानि निर्मितवन्तः इति तौ अभिलिखितवन्तौ, परं तदा ते भूगर्भे गभीरं निमग्नानि आसन्। परम्परा च भगवतः दक्षिणपादस्य प्रथमस्पर्शस्थानं सूचयन्तं मन्दिरं कथयति। अलेक्सान्डर कनिङ्घम् 1842 वर्षे अस्य स्थलस्य अन्वेषणं कृतवान्।
साङ्काश्यं बौद्धजगतः अष्ट-महातीर्थेषु एकम् इति गण्यते, श्रावस्तीतः प्रायः त्रिंशत् योजनदूरे च अस्ति; यत्र भगवान् तावत्रिंशत्-आरोहणात् पूर्वं यमकप्रातिहार्यं प्रदर्शितवान्। अवतरणानन्तरं भगवान् जेतवनं गतः इति कथ्यते। श्रावस्तीं दृष्ट्वा ततः साङ्काश्यं गच्छन् तीर्थयात्री यस्मिन् मार्गे भगवान् तस्य सङ्घः च एकदा गतवन्तः, तमेव मार्गम् अनुसरति।
पावनं पाठं ध्यानं च
साङ्काश्यं प्राप्ताः भक्ताः परम्परया भगवतः वन्दनेन पाठम् आरभन्ते, ततः त्रिशरणपाठं कुर्वन्ति।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स।
बुद्धं सरणं गच्छामि।
धम्मं सरणं गच्छामि।
सङ्घं सरणं गच्छामि।
भगवते, अर्हते, सम्यक्सम्बुद्धाय नमः। बुद्धं शरणं गच्छामि। धर्मं शरणं गच्छामि। सङ्घं शरणं गच्छामि।
ज्ञातव्य-विशेषः
साङ्काश्यम् अविजहितस्थानेषु गण्यते, येषु प्रत्येकः बुद्धः मातरम् अभिधर्मम् उपदिश्य भूमिम् अवतरति।
साङ्काश्यात् मौर्यकालीनस्य अशोकस्तम्भस्य गजशीर्षम् उपलब्धम् अभवत्।
अट्ठकथानुसारं बुद्धः साङ्काश्यम् अवतरणात् पूर्वं तावत्रिंशत्स्वर्गे मातरं देवांश्च अभिधर्मपिटकम् उपदिष्टवान्।
फाह्यानः ह्वेनत्सांगश्च उभौ अपि साङ्काश्ये अवतरणस्य स्मरणार्थं इष्टिका-शिलानां त्रीणि सोपानानि अभिलिखितवन्तौ।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता