ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਂ ਤੀਰਥ

ਦੀਘ ਨਿਕਾਇ 16, ਮਹਾਪਰਿਨਿੱਬਾਨ ਸੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਆਨੰਦ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤਥਾਗਤ ਦੇ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਚੇ ਸਾਧਕ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਰਤ ਨਾਲ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਗੇ।

ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਪਾਲਣ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਨਿੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਣਾ ਤੇ ਅਪਾਰ ਕਰੁਣਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਧਿਆਨਮਈ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।

ਲੁੰਬਿਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਜਣੇਪੇ ਲਈ ਪੇਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਲਈ ਰੁਕੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟਹਿਣੀ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿੱਧਾਰਥ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਈਸਾ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਇਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1896 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਥੰਮ੍ਹ ਅੱਜ ਵੀ ਲੁੰਬਿਨੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਟਨਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪੁਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਬੋਧਗਯਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਰਥ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਬੇਸੂਦ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਨੈਰੰਜਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਣਗੇ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦੇ ਲੁਭਾਵਿਆਂ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕੀਤੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਆਰਿਆ ਸੱਚਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧ, ਜਾਗ੍ਰਤ ਪੁਰਖ, ਬਣੇ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਅੱਜ ਮਹਾਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਵਜ੍ਰਾਸਨ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਵਾਇਆ; ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ।

ਸਾਰਨਾਥ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਦਾਵ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਧੰਮਚੱਕਪੱਵਤਨ ਸੁੱਤ, ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਂਡਿੰਨ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੀਖਿਅਤ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਧ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਰਤਨ—ਬੁੱਧ, ਧੰਮ ਅਤੇ ਸੰਘ—ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤੇ ਚਾਰ ਸ਼ੇਰ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸਿਰ, ਜੋ ਅੱਜ ਸਥਾਨਕ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚੁੰਦ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਬੁੱਧ ਬਿਰਧ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਮਹਾਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਸੂਤਰ, ਦੀਘ ਨਿਕਾਇ 16, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਭਿੱਖੂਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਧੰਮ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਾ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਬੋਲ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਅਨਿੱਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਥ-ਧਾਤੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਾਲ ਕਈ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਸਤੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸਾਧਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:

• •
  ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
• •
  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ-ਭਿੱਖੂ ਫ਼ਾਹਿਯਾਨ (ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ) ਅਤੇ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ (ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ) ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯਾਤਰਾ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖੇ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
• •
  ਅਨਾਗਾਰਿਕ ਧੰਮਪਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਬੋਧੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕੀਤਾ।

ਬੋਧੀ ਬ੍ਰਿਛ ਹੇਠ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਮੂਲ ਬੋਧ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ: