ਨਾਲੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮਸ਼ਿਲਾ

ਈਸਵੀ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਸੱਤ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਨਾਲੰਦਾ ਮਹਾਵਿਹਾਰ ਬੋਧੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਉੱਚਤਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੱਲ ਤਿੱਬਤ, ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਤੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਯਾਤਰੀ ਖਿੱਚੇ ਗਏ; ਗੁਪਤ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਹ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਇਸਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਉੱਭਰਿਆ; ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਲ ਸਮਰਾਟ ਧਰਮਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਮਹਾਵਿਹਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਧੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਏਸ਼ੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਢੰਗ ਘੜਿਆ।

ਨਾਲੰਦਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਿਕਸ਼ੂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਸਮੀ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਮਾਧਿਅਮਿਕ, ਯੋਗਾਚਾਰ ਤੇ ਅਭਿਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਸਨ। ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਬੋਧੀ ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵਿਆਕਰਨ, ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਲਾਸਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਖ਼ਲਾ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਪਰੀਖਿਆ ਸੀ: ਦਵਾਰਪੰਡਿਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਦਰਬਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਹਰ ਚਾਹਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਮੱਠ, ਲੈਕਚਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮਗੰਜ ਸਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ: ਰਤਨਸਾਗਰ, ਰਤਨੋਦਧੀ ਅਤੇ ਰਤਨਰੰਜਕ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰਤਨੋਦਧੀ, ਤਿੱਬਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।

ਕੈਂਪਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ, ਮਹਾਂ ਸਤੂਪ, ਜੋ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਾਰੀਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਈਸਵੀ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀ; ਹਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਤ ਜੋੜੀ। ਸਾਰੀਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਦ ਨੇੜਲੇ ਨਾਲਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਵਿਹਾਰ ਦੇ ਉਸਦੁਆਲੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਲੰਦਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਛੱਡਿਆ; ਅੱਜ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮ-ਆਚਾਰੀਆ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਚੀਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਏ।

ਨਾਲੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਘੜਿਆ। ਆਚਾਰਿਆ ਨਾਗਾਰਜੁਨ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੂਨਿਅਤਾ (ਖਾਲੀਪਣ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ, ਭਾਵ ਮਾਧਿਅਮਿਕ, ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਨਾਲੰਦਾ ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ, ਆਚਾਰਿਆ ਸ਼ਾਂਤੀਦੇਵ ਨੇ ਬੋਧਿਚਰਿਆਵਤਾਰ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਬੋਧੀਸਤਵ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਬੋਧੀਸਤਵ-ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਮਹਾਯਾਨ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰਿਆ ਅਤੀਸ਼ ਦੀਪੰਕਰ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਇਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ; ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਤਿੱਬਤੀ ਬੌਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਘੜਿਆ।

ਨਾਲੰਦਾ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬੋਧਿਚਰਿਆਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਦੇਵ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਯਾਨ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ:

ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਖੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ: ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬੋਧੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਮੂਰਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 108 ਦੇਵਾਲੇ ਸਨ। ਘੇਰੇ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦੁਆਰ ਸਨ; ਹਰ ਦੁਆਰ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹਿਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਠ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਛੇ ਦੁਆਰਪਾਲ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰੋਪਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਪਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਾਰੇਪਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਅਤੀਸ਼ ਦੀਪੰਕਰ ਖ਼ੁਦ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੱਠਾਧੀਸ਼ ਬਣੇ; ਇਸਦੇ ਛੇ ਦੁਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਉਹ ਭੰਡਾਰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਨੇ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਨਿਖਾਰਿਆ ਸੀ।

ਨਾਲੰਦਾ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ; ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਨਾਲੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮਸ਼ੀਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥ, ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਾਰ ਤਿੱਬਤ ਲੈ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਅਤੀਸ਼ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ, ਕੈਂਪਸਾਂ ਦੇ ਚੁੱਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਮਹਾਵਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਜਿਊਂਦੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮੁੜ-ਖੋਜੇ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੇ ਖੁਦਾਈ ਹੋਏ ਖੰਡਰਾਂ ਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ; ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।