നളന്ദയും വിക്രമശിലയും

എഡി അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടു വരെ, ഏഴു നൂറ്റാണ്ടിലധികം കാലം, നളന്ദ മഹാവിഹാരം ബൗദ്ധലോകത്തിന്റെ ദാർശനിക തലസ്ഥാനമായി നിലകൊണ്ടു. ഉന്നതദശയിൽ ടിബറ്റ്, ചൈന, കൊറിയ, ജപ്പാൻ, ശ്രീലങ്ക എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നായി പതിനായിരത്തിലധികം ഭിക്ഷുക്കളും പണ്ഡിത തീർത്ഥാടകരും ഇവിടേക്ക് ആകൃഷ്ടരായി; ഗുപ്ത ചക്രവർത്തിമാരും ഹർഷവർധന രാജാവും ഉൾപ്പെടെയുള്ള രാജകീയ പോഷകരുടെ പിന്തുണയോടെ തലമുറകളോളം ഇത് നിലനിന്നു. ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കു ശേഷം, ബിഹാറിൽ കൂടുതൽ കിഴക്കായി, അതിന്റെ പ്രതിരൂപമായി വിക്രമശില ഉയർന്നു; എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പാല ചക്രവർത്തി ധർമ്മപാലൻ സ്ഥാപിച്ച ഇത്, വിശേഷിച്ചും താന്ത്രിക ബൗദ്ധ പഠനത്തിനായി സമർപ്പിതമായിരുന്നു. ഈ രണ്ടു മഹാവിഹാരങ്ങളും ചേർന്ന്, അര സഹസ്രാബ്ദത്തോളം ഏഷ്യയിലുടനീളം ബൗദ്ധ തത്ത്വചിന്തയും യുക്തിശാസ്ത്രവും സാധനയും പഠിപ്പിക്കപ്പെട്ട രീതിയെ രൂപപ്പെടുത്തി.

നളന്ദയിൽ ആന്തരിക സാക്ഷാത്കാരം ഒരിക്കലും വിശ്വാസത്തിൽ മാത്രം സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. ഭിക്ഷുക്കൾ ദിവസേന ഔപചാരിക സംവാദങ്ങളിലൂടെയും മാധ്യമക, യോഗാചാര, അഭിധർമ്മ ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ കർശനമായ പഠനത്തിലൂടെയും തങ്ങളുടെ ധാരണ പരീക്ഷിച്ചു. പാഠ്യപദ്ധതി മതപഠനത്തിനപ്പുറം ബൗദ്ധ യുക്തിശാസ്ത്രം, വ്യാകരണം, വൈദ്യം, ഗണിതം എന്നിവ വരെ വ്യാപിച്ചു; ക്ലാസിക്കൽ വിദ്യയുടെ മുഴുവൻ പരിധിയും ഉൾക്കൊണ്ടു. പ്രവേശനം തന്നെ ഒരു പരീക്ഷയായിരുന്നു എന്നാണ് പാരമ്പര്യം പറയുന്നത്: ദ്വാരപണ്ഡിതൻ എന്ന കവാടപാലക പണ്ഡിതൻ പ്രവേശനം തേടുന്ന ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിയോടും ഉമ്മരപ്പടിയിൽ വച്ച് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു; എത്തിയവരിൽ ചെറിയൊരു വിഭാഗത്തെ മാത്രമേ അകത്തു കടക്കാൻ യോഗ്യരായി വിലയിരുത്തിയിരുന്നുള്ളൂ. ക്യാമ്പസിൽ ആശ്രമങ്ങളും പ്രഭാഷണ ഹാളുകളും ധർമ്മഗഞ്ജും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഇത് മൂന്നു ബഹുനില ഗ്രന്ഥശാലാ കെട്ടിടങ്ങളുടെ ഒരു സമുച്ചയമായിരുന്നു: രത്നസാഗരം, രത്നോദധി, രത്നരഞ്ജകം. ഏറ്റവും ഉയരമുള്ള രത്നോദധി, ടിബറ്റൻ സ്രോതസ്സുകൾ പ്രകാരം ഒമ്പതു നിലകളുള്ളതും ശേഖരത്തിലെ ഏറ്റവും അപൂർവമായ കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ സൂക്ഷിച്ചതുമായിരുന്നു.

ക്യാമ്പസിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ നിർമ്മിതിയായ മഹാസ്തൂപം, ബുദ്ധന്റെ ശിഷ്യരിൽ പ്രജ്ഞയിൽ പ്രധാനിയായ ശാരിപുത്രന്റെ ധാതുക്കൾക്കു മുകളിലാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്; ക്രിസ്തുവിന് മുമ്പ് മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ ക്രിസ്തുവിന്റെ ആറാം നൂറ്റാണ്ടു വരെ ഘട്ടംഘട്ടമായി വളർന്നു; ഓരോ ഭരണ രാജവംശവും അതിന്റേതായ നില ചേർത്തു. ശാരിപുത്രൻ തന്നെ സമീപത്തെ നാളക ഗ്രാമത്തിലാണ് ജനിച്ചതെന്നും അവിടെവച്ചാണ് പരിനിർവാണം പ്രാപിച്ചതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ മഹാവിഹാരം അതിനു ചുറ്റും നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നതിന് വളരെ മുമ്പുതന്നെ ഈ സ്ഥലത്തിന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയുമായി സ്വന്തം ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു. ചൈനീസ് തീർത്ഥാടകനായ ഷുവാൻസാങ് ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നളന്ദയിൽ അഞ്ചു വർഷം പഠിച്ചു; അതിന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും വിശദമായ, ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്ന വിവരണം അദ്ദേഹം അവശേഷിപ്പിച്ചു; ഇന്ന് ക്യാമ്പസിലെ ഒരു സ്മാരക ഹാൾ അദ്ദേഹത്തെ, അതിന്റെ പഠനങ്ങൾ ചൈനയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോയ ധർമ്മാചാര്യനായി ആദരിക്കുന്നു.

നളന്ദയിലും വിക്രമശിലയിലും വികസിച്ച തത്ത്വചിന്ത ഏഷ്യയിലുടനീളം ബൗദ്ധ ചിന്തയെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തി. രണ്ടു സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സ്ഥാപനത്തിനു മുമ്പുള്ളവനെങ്കിലും, അവ രണ്ടും മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയ പാരമ്പര്യത്തിന് അടിസ്ഥാനമിട്ട ആചാര്യ നാഗാർജുനൻ ശൂന്യതയുടെ ദർശനവും മധ്യമമാർഗ്ഗമായ മാധ്യമകവും സ്ഥാപിച്ചു; അവരുടെ പണ്ഡിതർ നൂറ്റാണ്ടുകളോളം അവയെ കൂടുതൽ പരിഷ്കരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. നളന്ദയിലെ ഒരു ഭിക്ഷുവായ ആചാര്യ ശാന്തിദേവൻ ബോധിചര്യാവതാരം രചിച്ചു; അത് ബോധിസത്ത്വന്റെ മാർഗ്ഗമാണ്; കരുണയെയും ബോധിസത്ത്വ മാർഗ്ഗത്തെയും കുറിച്ചുള്ള മഹായാന ബൗദ്ധ ധർമ്മത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൊന്നാണിത്. വിക്രമശിലയിൽ പഠിക്കുകയും പിന്നീട് അവിടെ ഉന്നത പദവി വഹിക്കുകയും ചെയ്ത ആചാര്യ അതീശ ദീപങ്കരൻ പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഹിമാലയം കടന്ന് അതിന്റെ തത്ത്വചിന്തയും താന്ത്രിക പാരമ്പര്യങ്ങളും ടിബറ്റിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി; ആ യാത്ര ടിബറ്റൻ ബൗദ്ധ ധർമ്മത്തെ അതിന്റെ അടിത്തറയിൽ നിന്നുതന്നെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തി.

നളന്ദയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ശ്ലോകങ്ങളിൽ, ബോധിചര്യാവതാരത്തിലെ ശാന്തിദേവന്റെ അവസാന പ്രതിജ്ഞ ഇന്നും മഹായാന സാധനയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ചൊല്ലപ്പെടുന്നവയിലൊന്നായി നിലകൊള്ളുന്നു:

വിക്രമശില ബോധപൂർവമായ പ്രതീകാത്മകതയോടെയാണ് ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടത്: കേന്ദ്ര ക്ഷേത്രത്തിൽ മഹാബോധി ബുദ്ധന്റെ ജീവൻ വലുപ്പത്തിലുള്ള പ്രതിമയുണ്ടായിരുന്നു; അതിനു ചുറ്റും 108 ദേവാലയങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ചുറ്റുമതിലിൽ ആറു കവാടങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു; ഓരോന്നും സൈനികരല്ല, അവിടെ താമസിക്കുന്ന ഒരു പണ്ഡിതനാണ് കാത്തത്; സന്ദർശകരായ വാദികളെ പരീക്ഷിച്ച് അകത്തേക്കു പ്രവേശിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചുമതല. ആശ്രമത്തിന്റെ ഉന്നതദശയായ പത്താം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആറു കവാടപാലക പണ്ഡിതരുടെ പേരുകൾ പാരമ്പര്യം നൽകുന്നു; അവരിൽ നാരോപയുണ്ടായിരുന്നു; പിന്നീട് മിലാരേപയെ ജനിപ്പിച്ച വംശത്തിൽ മാർപയുടെ ഗുരുവായി അദ്ദേഹം ടിബറ്റൻ ബൗദ്ധ ധർമ്മത്തിലുടനീളം ആദരിക്കപ്പെട്ടു. ടിബറ്റ് യാത്രയ്ക്കു മുമ്പ് അതീശ ദീപങ്കരൻ തന്നെ വിക്രമശിലയിലെ മുതിർന്ന മഠാധിപതിയായി ഉയർന്നു; അതിന്റെ ആറു കവാടങ്ങളിലൂടെ, രണ്ടു നൂറ്റാണ്ടായി വിക്രമശില പരിഷ്കരിച്ചെടുത്ത തത്ത്വചിന്തയുടെയും താന്ത്രിക സാധനയുടെയും സമ്പത്ത് അദ്ദേഹം പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി.

നളന്ദ ജീവനുള്ള പഠനകേന്ദ്രമായി നിലനിന്ന നൂറ്റാണ്ടുകൾ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാന വർഷങ്ങളിൽ അവസാനിച്ചു; അപ്പോൾ ആക്രമണകാരിയായ ഒരു സൈന്യം അതിന്റെ ഗ്രന്ഥശാലയ്ക്കു തീയിട്ടു, സമൂഹത്തെ ചിതറിച്ചു; കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ മാസങ്ങളോളം കത്തിയെരിഞ്ഞുവെന്ന് പാരമ്പര്യം പറയുന്നു. എങ്കിലും ഉപദേശം കെട്ടിടങ്ങളോടൊപ്പം അവസാനിച്ചില്ല. ഈ നഷ്ടത്തിനു മുമ്പും ശേഷവും, നളന്ദയുമായും വിക്രമശിലയുമായും ബന്ധപ്പെട്ട ഭിക്ഷുക്കളും പണ്ഡിതന്മാരും ഗ്രന്ഥങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും ശിഷ്യന്മാരും ഹിമാലയം കടന്ന് ടിബറ്റിലേക്ക് ഇതിനകം കൊണ്ടുപോയിരുന്നു; അവിടെ അതീശന്റെ പരിഷ്കാരങ്ങളും അവിടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട കൈയെഴുത്തുപ്രതികളും, ക്യാമ്പസുകൾ നിശ്ശബ്ദമായ ശേഷവും മഹാവിഹാരങ്ങളുടെ വിദ്യ ജീവനോടെ നിലനിർത്തി. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ വീണ്ടും കണ്ടെത്തുകയും പഠിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത നളന്ദയുടെ ഖനനം ചെയ്ത അവശിഷ്ടങ്ങൾ 2016ൽ യുനെസ്കോയുടെ ലോകപൈതൃക സ്ഥലമായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു; ഇന്നും തീർത്ഥാടകരും പണ്ഡിതരും അതിന്റെ പരിസരത്തു നടക്കുന്നു.