නාලන්දා සහ වික්‍රමශීල

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 5 වැනි සියවසේ සිට 12 වැනි සියවස දක්වා, සියවස් හතකට වැඩි කාලයක්, නාලන්දා මහාවිහාරය, බෞද්ධ ලෝකයේ දාර්ශනික අගනුවර ලෙස සිටියේය. එහි උසස් කාලයේ, එය ටිබෙටය, චීනය, කොරියාව, ජපානය හා ශ්‍රී ලංකාවෙන් භික්ෂූන් හා විද්වත් වන්දනාකරුවන් දස දහසකට වැඩි පිරිසක් ඇද ගත් අතර, ගුප්ත අධිරාජයින් හා හර්ෂවර්ධන රජු ඇතුළු රාජකීය අනුග්‍රාහකයින් විසින් පරම්පරා ගණනාවක් පුරා අනුග්‍රහය ලබා දුන්හ. සියවස් කිහිපයකට පසු බිහාර් හි ඊටත් නැගෙනහිරින්, වික්‍රමශීලා එහි සමකය ලෙස, 8 වැනි සියවසේ පාල අධිරාජ ධර්මපාල විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, විශේෂයෙන් තාන්ත්‍රික බුද්ධාගම අධ්‍යයනය සඳහා කැප විය. මහාවිහාර දෙක එකට, සහස්‍රයක අර්ධයක් පුරා ආසියාව පුරා බෞද්ධ දර්ශනය, තර්කශාස්ත්‍රය හා අභ්‍යාසය කෙසේ උගන්වන ලද්දේද යන්න හැඩගැස්වූහ.

නාලන්දාවේ, අභ්‍යන්තර අවබෝධය කිසි විටෙකත් හුදෙක් විශ්වාසයෙන් පමණක් ගනු ලැබුවේ නැත. භික්ෂූහු, විධිමත් විවාදය තුළින් හා මධ්‍යමක (ශුන්‍යතාවේ මධ්‍යම ප්‍රතිපදා දර්ශනය), යෝගාචාර (මනෝ-පමණක් බෞද්ධ චින්තන ගුරුකුලය), හා අභිධර්ම (මනසේ හා ධර්මයන්ගේ ක්‍රමානුකූල විශ්ලේෂණය) ග්‍රන්ථ දැඩි ලෙස අධ්‍යයනය කිරීම තුළින් දිනපතා තම අවබෝධය පරීක්ෂා කළහ. විෂය නිර්දේශය ද ආගමික අධ්‍යයනයට ඔබ්බට, බෞද්ධ තර්කශාස්ත්‍රය, ව්‍යාකරණ, වෛද්‍ය විද්‍යාව හා ගණිතය දක්වා විහිදී, සම්භාව්‍ය අධ්‍යාපනයේ සම්පූර්ණ පරාසය ආවරණය කළේය. සම්ප්‍රදාය පවසන්නේ ඇතුළත් වීම ම පරීක්ෂණයක් වූ බවයි: ද්වාරපණ්ඩිත නම් ද්වාරපාල විද්වතෙකු, ප්‍රවේශයේ සෑම ආශාව සහිත ශිෂ්‍යයෙකුම ප්‍රශ්න කර, ඉදිරිපත් වූ ඉතා සුළු පිරිසක් පමණක් ඇතුළු වීමට සූදානම් යයි තීන්දු කරන ලදී. පරිශ්‍රයේ විහාරස්ථාන, දේශන ශාලා, හා රත්නසාගර, රත්නෝදධි හා රත්නරංජක යන බහුමාල පුස්තකාල ගොඩනැඟිලි තුනකින් සමන්විත ධර්මගංජ සංකීර්ණය තිබුණි. වඩාත් උස් වූ රත්නෝදධි, ටිබෙට් මූලාශ්‍රවල කියන පිළිවෙළින්, මාල නවයක් දක්වා නැංවී, එකතුවේ වඩාත් දුෂ්කර අත්පත් සංග්‍රහයන් රැක ගත්තේය.

පරිශ්‍රයේ වඩාත් විශාල ව්‍යුහය වූ, බුදුරජාණන්ගේ ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර ශ්‍රාවකයා වූ සාරිපුත්ත හිමියන්ගේ ධාතූන් මත ඉදි කළ මහා ස්තූපය, ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වැනි සියවසේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 6 වැනි සියවස දක්වා අදියරින් අදියර වැඩී, සෑම පාලක රාජවංශයක්ම තම ම මාලය එකතු කළේය. සාරිපුත්ත හිමියෝ, මහාවිහාරය එහි වටා ඉදි කිරීමට බොහෝ පෙර, අසල ගම්මානය වන නාලක හි ඉපදී, එහි ම පරිනිර්වාණයට පත් වූ බව කියනු ලැබේ; එයින් ස්ථානයට ඔහුගේ ම සිහිවටනයක් ලබා දුන්හ. චීන වන්දනා භික්ෂු ෂුආන්සාං, 7 වැනි සියවසේ වසර පහක් නාලන්දාවේ අධ්‍යයනය කර, එහි දිනපතා ජීවිතය පිළිබඳ වඩාත් විස්තරාත්මක ජීවමාන වාර්තාව තැබූහ; අද පරිශ්‍රයේ ඇති සිහිවටන ශාලාව, එහි ධර්මය චීනයට රැගෙන ගිය ධර්ම ආචාර්යවරයා ලෙස ඔහුට ගරු කරයි.

නාලන්දා හා වික්‍රමශීලා හි වැඩී ගිය දර්ශනය, ආසියාව පුරා බෞද්ධ චින්තනය නැවත හැඩගැස්වූහ. ආචාර්ය නාගාර්ජුන, ආයතන දෙකම ආරම්භ වීමට පෙරාතුව සිටිය ද, දෙකම ඉදිරියට රැගෙන ගිය සම්ප්‍රදායට මූලික වූ, ශුන්‍යතාවේ හා මධ්‍යමකයේ දර්ශනය ස්ථාපිත කළේය; එය ඔවුන්ගේ විද්වතුන් සියවස් ගණනාවක් දිගටම පිරිපහදු කළහ. නාලන්දාවේ භික්ෂුවක් වූ ආචාර්ය ශාන්තිදේව, මහායාන බුද්ධාගමේ කරුණාව හා බෝධිසත්ව මාර්ගය පිළිබඳ වඩාත් ආදරණීය ග්‍රන්ථ වලින් එකක් වූ, බෝධිසත්ව මාර්ගය, බෝධිචර්යාවතාරය, රචනා කළේය. වික්‍රමශීලා හි අධ්‍යයනය කර පසුව උසස් තනතුරක් දැරූ ආචාර්ය අතීශ දීපංකර, 11 වැනි සියවසේ හිමාලය කඳු හරහා ටිබෙටයට එහි දර්ශනයේ හා තාන්ත්‍රික පරම්පරාවන් රැගෙන ගියේය; එය ටිබෙට් බුද්ධාගම එහි මූලාරම්භවලින් ම නැවත හැඩගැස්වූ ගමනක් විය.

නාලන්දාවේ රචනා කළ ගාථා අතර, බෝධිචර්යාවතාරයේ ශාන්තිදේවගේ අවසාන ප්‍රතිඥාව, අද මහායාන අභ්‍යාසයේ වඩාත් සජ්ජායනය කරන ගාථාවලින් එකක් ලෙස පැවතේ:

වික්‍රමශීලා, එහි ම හිතාමතා සංකේතාර්ථයෙන් සැලසුම් කරන ලදී: මහාබෝධි බුද්ධ රූපයක ජීවිත ප්‍රමාණයේ රූපයක් දරන මධ්‍යම විහාරයක්, ආශ්‍රම 108කින් වැට වූ. පරිමිති බැම්ම දොරටු හයකින් විදින ලද අතර, ඒ සෑම එකක්ම සොල්දාදුවන් විසින් නොව, වන්දනාව කරන විවාදකයින් විමර්ශනය කර ඇතුළත් කිරීම කාර්යය වූ ස්ථාවර විද්වතෙකු විසින් ආරක්ෂා කරන ලදී. සම්ප්‍රදාය, 10 වැනි සියවසේ විහාරස්ථානයේ උසස් කාලයේ දොරටු පාලක පණ්ඩිතයින් හය නම් කරන අතර, ඔවුන් අතර, පසුව ටිබෙට් බුද්ධාගම පුරා මාර්පා ගුරුවරයා ලෙස, මිලරේපා නිපදවූ පරම්පරාවේ, ගරු කරන ලද නරෝපා සිටියේය. අතීශ දීපංකර ම, ටිබෙටයට ගමන් කිරීමට පෙර, වික්‍රමශීලා හි ජ්‍යෙෂ්ඨ ආචාර්ය තනතුරකට නැංවී, වික්‍රමශීලා සියවස් දෙකක් පිරිපහදු කළ දර්ශනයේ හා තාන්ත්‍රික අභ්‍යාසයේ ශරීරයක් එහි දොරටු හය තුළින් රැගෙන ගියේය.

නාලන්දාවේ ජීවමාන අධ්‍යාපන කේන්ද්‍රයක් ලෙස සියවස්, 12 වැනි සියවසේ අවසාන වසරවලදී අවසන් විය; එවිට ආක්‍රමණික හමුදාවක් එහි පුස්තකාලයට ගිනි තබා එහි සමාජය විසුරුවා හැරියේය; අත්පත් මාස ගණනාවක් දැවී ගිය බව සම්ප්‍රදාය පවසයි. එහෙත් ධර්මය ගොඩනැඟිලි සමඟ අවසන් නොවීය. මෙම අලාභයට පෙර හා පසු වසරවල, නාලන්දා හා වික්‍රමශීලා සමඟ සම්බන්ධ භික්ෂූන් හා විද්වත්හු, දැනටමත් ග්‍රන්ථ, පරම්පරාවන් හා ශිෂ්‍යයන් හිමාලය කඳු හරහා ටිබෙටයට රැගෙන ගොස් තිබුණි; එහි අතීශගේ ප්‍රතිසංස්කරණ හා එහි රැක ගත් අත්පත්, පරිශ්‍රයන් ම නිහඬ වී බොහෝ කලකට පසුවත් මහාවිහාරවල අධ්‍යාපනය ජීවමාන තත්ත්වයේ තබා ගත්හ. 19 වැනි සියවසේ සිට නැවත සොයා ගෙන අධ්‍යයනය කරන ලද නාලන්දාවේ කැණීම් කළ නටබුන්, 2016 දී UNESCO ලොව උරුම ස්ථානයක් ලෙස ලේඛනගත කරන ලද අතර, වන්දනාකරුවෝ හා විද්වත්හු අදටත් එහි භූමිය ඇවිදිති.