ନାଳନ୍ଦା ଓ ବିକ୍ରମଶିଳା

ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାତ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ନାଳନ୍ଦା ମହାବିହାର ବୌଦ୍ଧ ଜଗତର ଦାର୍ଶନିକ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ବିରାଜ କରିଥିଲା। ଏହାର ଉଚ୍ଚତମ ସମୟରେ ତିବ୍ବତ, ଚୀନ୍, କୋରିଆ, ଜାପାନ ଓ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରୁ ଦଶ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ପଣ୍ଡିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ; ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟ ଓ ରାଜା ହର୍ଷବର୍ଧନଙ୍କ ସମେତ ରାଜକୀୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକମାନଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ ଏହା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଟିକି ରହିଥିଲା। କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ବିହାରରେ ଆହୁରି ପୂର୍ବକୁ, ଏହାର ପ୍ରତିରୂପ ଭାବେ ବିକ୍ରମଶିଳା ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା; ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପାଳ ସମ୍ରାଟ ଧର୍ମପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଥିଲା। ଦୁଇଟି ମହାବିହାର ମିଳିତ ଭାବେ ଅଧା ସହସ୍ରାବ୍ଦ ଧରି ସମଗ୍ର ଏସିଆରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ, ଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଓ ସାଧନା କିପରି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବ ତାହା ଗଢ଼ିଥିଲେ।

ନାଳନ୍ଦାରେ ଅନ୍ତରର ଉପଲବ୍ଧି କେବଳ ବିଶ୍ୱାସ ଉପରେ କେବେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଉ ନ ଥିଲା। ଭିକ୍ଷୁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିତର୍କ ଏବଂ ମାଧ୍ୟମିକ, ଯୋଗାଚାର ଓ ଅଭିଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥର କଠୋର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ବୁଝାମଣାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଧାର୍ମିକ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବୌଦ୍ଧ ଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ବ୍ୟାକରଣ, ଚିକିତ୍ସା ଓ ଗଣିତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା, ଯାହା ଧ୍ରୁପଦୀ ଶିକ୍ଷାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସରକୁ ଆବୃତ କରୁଥିଲା। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ପ୍ରବେଶ ନିଜେ ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଥିଲା: ଦ୍ୱାରପଣ୍ଡିତ ନାମକ ଜଣେ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷୀ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇଚ୍ଛୁକ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅତି ଛୋଟ ଅଂଶକୁ ହିଁ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା। ପରିସରରେ ମଠ, ବକ୍ତୃତା କକ୍ଷ ଏବଂ ଧର୍ମଗଞ୍ଜ ଥିଲା, ଯାହା ତିନୋଟି ବହୁତଳ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ଭବନର ଏକ ପରିସର: ରତ୍ନସାଗର, ରତ୍ନୋଦଧି ଏବଂ ରତ୍ନରଞ୍ଜକ। ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ରତ୍ନୋଦଧି, ତିବ୍ବତୀୟ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ନଅ ମହଲା ଥିଲା ଏବଂ ସଂଗ୍ରହର ସବୁଠାରୁ ବିରଳ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଧାରଣ କରିଥିଲା।

ପରିସରର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳ ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ମହାସ୍ତୂପ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ ସାରିପୁତ୍ରଙ୍କ ଧାତୁ ଉପରେ ନିର୍ମିତ, ତାହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ବଢ଼ିଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାସକ ରାଜବଂଶ ନିଜର ସ୍ତର ଯୋଗ କରିଥିଲା। ସାରିପୁତ୍ର ନିଜେ ନିକଟସ୍ଥ ନାଳକ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପରିନିର୍ବାଣ ଲାଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ମହାବିହାର ତାଙ୍କ ଚାରିପଟେ ନିର୍ମିତ ହେବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ସହ ନିଜସ୍ୱ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ଚୀନ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଜୁଆନଜାଙ୍ଗ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନାଳନ୍ଦାରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଜୀବନ୍ତ ବିବରଣୀ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ; ଆଜି ପରିସରର ଏକ ସ୍ମୃତିକକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ସେହି ଧର୍ମାଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦିଏ ଯିଏ ଏହାର ଶିକ୍ଷାକୁ ଚୀନକୁ ଫେରାଇ ନେଇଥିଲେ।

ନାଳନ୍ଦା ଓ ବିକ୍ରମଶିଳାରେ ବିକଶିତ ଦର୍ଶନ ସମଗ୍ର ଏସିଆରେ ବୌଦ୍ଧ ଚିନ୍ତାକୁ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନାଗାର୍ଜୁନ, ଯିଏ ଉଭୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାଠାରୁ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବହନ କରିଥିବା ପରମ୍ପରାର ମୂଳ ଥିଲେ, ଶୂନ୍ୟତାର ଦର୍ଶନ ଓ ମଧ୍ୟମ ପନ୍ଥା ବା ମାଧ୍ୟମିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ତାହାକୁ ଆହୁରି ପରିଷ୍କୃତ କରିଥିଲେ। ନାଳନ୍ଦାର ଜଣେ ଭିକ୍ଷୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତିଦେବ ବୋଧିଚର୍ଯ୍ୟାବତାର ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ପଥ; କରୁଣା ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ-ମାର୍ଗ ଉପରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଗୋଟିଏ। ବିକ୍ରମଶିଳାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ପରେ ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ପଦ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଅତୀଶ ଦୀପଙ୍କର ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହିମାଳୟ ପାର ହୋଇ ତିବ୍ବତକୁ ଏହାର ଦର୍ଶନ ଓ ତନ୍ତ୍ରର ଧାରା ବହନ କରି ନେଇଥିଲେ; ସେହି ଯାତ୍ରା ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମକୁ ଏହାର ମୂଳରୁ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା।

ନାଳନ୍ଦାରେ ରଚିତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ, ବୋଧିଚର୍ଯ୍ୟାବତାରରେ ଶାନ୍ତିଦେବଙ୍କର ସମାପନୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଆଜି ମଧ୍ୟ ମହାଯାନ ସାଧନାରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପାଠ କରାଯାଉଥିବା ଶ୍ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ:

ବିକ୍ରମଶିଳା ଇଚ୍ଛାକୃତ ପ୍ରତୀକବାଦ ସହିତ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲା: ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମନ୍ଦିରରେ ମହାବୋଧି ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ଆକାରର ପ୍ରତିମା ଥିଲା, ଯାହା ୧୦୮ଟି ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ ଥିଲା। ପରିଧି-ପ୍ରାଚୀରରେ ଛଅଟି ଦ୍ୱାର ଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରକୁ ସୈନିକ ନୁହେଁ, ଜଣେ ବାସିନ୍ଦା ପଣ୍ଡିତ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯାଙ୍କର କାମ ଥିଲା ଆଗନ୍ତୁକ ବିତର୍କକମାନଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ ଦେବା। ପରମ୍ପରାରେ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଠର ଉଚ୍ଚତମ ସମୟର ଛଅ ଜଣ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ନାମ ମିଳେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରୋପା ଥିଲେ, ଯିଏ ପରେ ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମରେ ମାର୍ପାଙ୍କ ଗୁରୁ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ବଂଶରୁ ମିଲାରେପାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଅତୀଶ ଦୀପଙ୍କର ନିଜେ ତିବ୍ବତ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ବିକ୍ରମଶିଳାର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ମଠାଧ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିଲେ; ଏହାର ଛଅଟି ଦ୍ୱାର ଦେଇ ସେ ଦର୍ଶନ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ସାଧନାର ସେହି ସମ୍ଭାର ବାହାର କରି ନେଇଥିଲେ, ଯାହାକୁ ବିକ୍ରମଶିଳା ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପରିଷ୍କୃତ କରିଥିଲା।

ନାଳନ୍ଦାର ଜୀବନ୍ତ ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଚାଲିଥିବା କାଳ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଶେଷ ହେଲା; ସେତେବେଳେ ଏକ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ସେନା ଏହାର ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରରେ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେଲା; ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକ ମାସ ମାସ ଧରି ଜଳିଥିଲା। ତଥାପି ଶିକ୍ଷା ଭବନ ସହିତ ଶେଷ ହୋଇ ନଥିଲା। ଏହି କ୍ଷତିର ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ, ନାଳନ୍ଦା ଓ ବିକ୍ରମଶିଳା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗ୍ରନ୍ଥ, ପରମ୍ପରା ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହିମାଳୟ ପାର କରି ତିବ୍ବତକୁ ନେଇ ସାରିଥିଲେ; ସେଠାରେ ଅତୀଶଙ୍କ ସଂସ୍କାର ଓ ସେଠାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକ, ପରିସରଗୁଡ଼ିକ ନୀରବ ହେବାର ବହୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ମହାବିହାରମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଥିଲା। ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ପୁନଃ ଆବିଷ୍କୃତ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ହୋଇଥିବା ନାଳନ୍ଦାର ଉତ୍ଖନିତ ଭଗ୍ନାବଶେଷ ୨୦୧୬ରେ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା; ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାର ପରିସରରେ ବୁଲନ୍ତି।