નાલંદા અને વિક્રમશિલા

ઈસવી સનના પાંચમા સૈકાથી બારમા સૈકા સુધી, સાતથી વધુ સદીઓ સુધી, નાલંદા મહાવિહાર બૌદ્ધ જગતની દાર્શનિક રાજધાની તરીકે અડીખમ રહ્યો. તેના ઉત્કર્ષકાળમાં તિબેટ, ચીન, કોરિયા, જાપાન અને શ્રીલંકાથી દસ હજારથી વધુ ભિક્ષુઓ અને વિદ્વાન યાત્રાળુઓ આકર્ષાયા હતા; ગુપ્ત સમ્રાટો અને રાજા હર્ષવર્ધન સહિત રાજકીય આશ્રયદાતાઓના ટેકાથી પેઢી દર પેઢી તે ટકી રહ્યો. થોડી સદીઓ પછી, બિહારમાં વધુ પૂર્વ તરફ, તેના પ્રતિરૂપ તરીકે વિક્રમશિલા ઊભરી; આઠમી સદીમાં પાલ સમ્રાટ ધર્મપાલ દ્વારા સ્થાપિત આ વિહાર ખાસ કરીને તાંત્રિક બૌદ્ધ ધર્મના અભ્યાસને સમર્પિત હતો. બંને મહાવિહારોએ સાથે મળીને અર્ધ સહસ્ત્રાબ્દી સુધી સમગ્ર એશિયામાં બૌદ્ધ દર્શન, તર્કશાસ્ત્ર અને સાધના કેવી રીતે શીખવવામાં આવે તે ઘડ્યું.

નાલંદામાં આંતરિક સાક્ષાત્કારને ક્યારેય માત્ર શ્રદ્ધા પર છોડવામાં આવતો ન હતો. ભિક્ષુઓ દરરોજ ઔપચારિક વાદવિવાદો દ્વારા અને માધ્યમિક, યોગાચાર તથા અભિધર્મ ગ્રંથોના કઠોર અભ્યાસ દ્વારા પોતાની સમજણની કસોટી કરતા. અભ્યાસક્રમ ધાર્મિક અભ્યાસથી પણ આગળ બૌદ્ધ તર્કશાસ્ત્ર, વ્યાકરણ, ચિકિત્સા અને ગણિત સુધી વિસ્તરેલો હતો, જે શાસ્ત્રીય વિદ્યાના સમગ્ર ક્ષેત્રને આવરી લેતો હતો. પરંપરા કહે છે કે પ્રવેશ પોતે જ એક કસોટી હતો: દ્વારપંડિત નામના દ્વારરક્ષક વિદ્વાન ઉંબરે દરેક ઇચ્છુક વિદ્યાર્થીને પ્રશ્નો પૂછતા, અને જેઓ હાજર થતા તેમાંથી માત્ર નાના ભાગને જ પ્રવેશ માટે યોગ્ય ગણવામાં આવતા. પરિસરમાં મઠો, વ્યાખ્યાનખંડો અને ધર્મગંજ હતાં, જે ત્રણ બહુમાળી ગ્રંથાગાર ઇમારતોનો સમૂહ હતો: રત્નસાગર, રત્નોદધિ અને રત્નરંજક. સૌથી ઊંચી રત્નોદધિ, તિબેટી સ્રોતો અનુસાર નવ માળની હતી અને સંગ્રહની સૌથી દુર્લભ હસ્તપ્રતો ધરાવતી હતી.

પરિસરની સૌથી ભવ્ય રચના, મહાસ્તૂપ, જે બુદ્ધના શિષ્યોમાં પ્રજ્ઞામાં અગ્રણી સારીપુત્રના અવશેષો પર બંધાયો હતો, તે ઈ.પૂ. ત્રીજા સૈકાથી ઈસવી છઠ્ઠા સૈકા સુધી તબક્કાવાર વિકસ્યો; દરેક શાસક રાજવંશે પોતાનો માળ ઉમેર્યો. સારીપુત્ર પોતે નજીકના નાલક ગામમાં જન્મ્યા હતા અને ત્યાં જ પરિનિર્વાણ પામ્યા હોવાનું કહેવાય છે; તેથી મહાવિહાર તેની આસપાસ બંધાયો તે પહેલાંથી જ આ સ્થળનો તેમની સ્મૃતિ સાથે પોતાનો સંબંધ હતો. ચીની યાત્રાળુ ઝુઆનઝાંગે સાતમી સદીમાં નાલંદામાં પાંચ વર્ષ અભ્યાસ કર્યો હતો અને તેના રોજિંદા જીવનનો સૌથી વિગતવાર હયાત અહેવાલ છોડી ગયા; આજે પરિસરમાં આવેલું સ્મારક-ભવન તેમને એ ધર્માચાર્ય તરીકે સન્માને છે જેમણે તેની શિક્ષાઓ ચીન પાછી લઈ ગયા.

નાલંદા અને વિક્રમશિલામાં વિકસેલા દર્શને સમગ્ર એશિયામાં બૌદ્ધ ચિંતનને નવેસરથી ઘડ્યું. આચાર્ય નાગાર્જુન, જેઓ બંને સંસ્થાઓની સ્થાપના પહેલાંના હતા છતાં બંનેએ આગળ ધપાવેલી પરંપરાનો પાયો હતા, તેમણે શૂન્યતાનું દર્શન અને મધ્યમ માર્ગ, એટલે કે માધ્યમિક સ્થાપ્યાં; તેમના વિદ્વાનોએ સદીઓ સુધી તેને વધુ પરિષ્કૃત કર્યાં. નાલંદાના એક ભિક્ષુ આચાર્ય શાંતિદેવે બોધિચર્યાવતાર રચ્યો, જે બોધિસત્ત્વનો માર્ગ છે; કરુણા અને બોધિસત્ત્વ-માર્ગ પરના મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મના સૌથી પ્રિય ગ્રંથોમાંનો એક. વિક્રમશિલામાં અભ્યાસ કરીને પછીથી ત્યાં ઉચ્ચ પદ ધારણ કરનારા આચાર્ય અતીશ દીપંકરે અગિયારમી સદીમાં હિમાલય પાર કરીને તિબેટમાં તેના દર્શન અને તંત્રની પરંપરાઓ પહોંચાડી; એ યાત્રાએ તિબેટી બૌદ્ધ ધર્મને તેના પાયામાંથી પુનઃઘડ્યો.

નાલંદામાં રચાયેલા શ્લોકોમાં, બોધિચર્યાવતારમાં શાંતિદેવની સમાપન પ્રતિજ્ઞા આજે પણ મહાયાન સાધનામાં સૌથી વધુ પાઠ કરાતા શ્લોકોમાંની એક છે:

વિક્રમશિલા સુઆયોજિત પ્રતીકવાદ સાથે રચાયું હતું: મધ્ય મંદિરમાં મહાબોધિ બુદ્ધની જીવંત કદની પ્રતિમા હતી, જેની આસપાસ ૧૦૮ દેવળો હતાં. પરિઘની દીવાલમાં છ દ્વાર હતાં, જેમાંના દરેકની રક્ષા સૈનિકો નહીં પણ એક રહેવાસી વિદ્વાન કરતા, જેમનું કાર્ય મુલાકાતી વાદીઓની પરીક્ષા લઈ તેમને પ્રવેશ આપવાનું હતું. પરંપરા દસમી સદીમાં મઠના ઉત્કર્ષકાળના છ દ્વારપાલ પંડિતોનાં નામ આપે છે; તેમાં નારોપા હતા, જેમને પાછળથી તિબેટી બૌદ્ધ ધર્મમાં એ વંશના મારપાના ગુરુ તરીકે સન્માનવામાં આવ્યા, જે વંશમાંથી મિલારેપાનો ઉદ્ભવ થયો. અતીશ દીપંકર પોતે તિબેટની યાત્રા પહેલાં વિક્રમશિલાના વરિષ્ઠ મઠાધ્યક્ષ બન્યા; તેના છ દ્વારોમાંથી તેમણે દર્શન અને તાંત્રિક સાધનાનો એ સમૂહ બહાર લઈ જવાનો હતો, જેને વિક્રમશિલાએ બે સદીઓ સુધી પરિષ્કૃત કર્યો હતો.

નાલંદાના જીવંત શિક્ષણ કેન્દ્ર તરીકેના સદીઓ જૂના કાળનો અંત બારમી સદીના છેલ્લા વર્ષોમાં આવ્યો, જ્યારે આક્રમણકારી સૈન્યે તેના ગ્રંથાગારને આગ ચાંપી અને સમુદાયને વિખેરી નાખ્યો; પરંપરા કહે છે કે હસ્તપ્રતો મહિનાઓ સુધી બળતી રહી. છતાં ઉપદેશ ઇમારતો સાથે સમાપ્ત થયો ન હતો. આ નુકસાનની પહેલાં અને પછી, નાલંદા અને વિક્રમશિલા સાથે જોડાયેલા ભિક્ષુઓ અને વિદ્વાનોએ ગ્રંથો, વંશપરંપરાઓ અને શિષ્યોને હિમાલય પાર કરીને તિબેટ પહોંચાડી દીધાં હતાં; ત્યાં અતીશના સુધારાઓ અને ત્યાં સાચવાયેલી હસ્તપ્રતોએ, પરિસરો મૌન થયા પછી પણ લાંબા સમય સુધી મહાવિહારોના જ્ઞાનને જીવંત રાખ્યું. ઓગણીસમી સદીથી ફરીથી શોધાયેલા અને અભ્યાસ કરાયેલા નાલંદાના ખોદકામ પામેલા અવશેષોને ૨૦૧૬માં યુનેસ્કોએ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે નોંધ્યા; આજે પણ યાત્રાળુઓ અને વિદ્વાનો તેના પરિસરમાં ફરે છે.