Nalanda en Vikramashila

Meer dan zeven eeuwen lang, ruwweg van de vijfde tot de twaalfde eeuw n.Chr., was het Nalanda Mahavihara de filosofische hoofdstad van de boeddhistische wereld. Op het hoogtepunt trok het meer dan tienduizend monniken en geleerde pelgrims uit Tibet, China, Korea, Japan en Sri Lanka, en het werd generaties lang gesteund door koninklijke beschermheren, onder wie de Gupta-keizers en koning Harshavardhana. Enkele eeuwen later, verder naar het oosten in Bihar, verrees Vikramashila als zijn tegenhanger; het werd in de achtste eeuw gesticht door de Pala-keizer Dharmapala en was in het bijzonder gewijd aan de studie van het tantrische boeddhisme. Samen hebben de twee mahavihara’s een halve millennium lang bepaald hoe boeddhistische filosofie, logica en praktijk in heel Azië werden onderwezen.

In Nalanda werd innerlijke verwezenlijking nooit alleen op geloof aangenomen. De monniken toetsten hun begrip dagelijks in formele disputen en in de nauwgezette studie van de Madhyamaka-, Yogachara- en Abhidharma-verhandelingen. Het curriculum reikte ver buiten de religieuze studie, tot in de boeddhistische logica, grammatica, geneeskunde en wiskunde, en besloeg zo het volledige bereik van de klassieke wetenschap. Volgens de overlevering was de toelating zelf al een proef: een poortwachter-geleerde, de dvarapandita, ondervroeg op de drempel elke aspirant-student, en slechts een klein deel van wie zich aanmeldde werd geacht klaar te zijn om binnen te treden. Het complex bevatte kloosters, collegezalen en de Dharmaganja, een geheel van drie bibliotheekgebouwen met meerdere verdiepingen: Ratnasagara, Ratnodadhi en Ratnaranjaka. Het hoogste, Ratnodadhi, zou volgens Tibetaanse bronnen negen verdiepingen hebben gehad en de zeldzaamste manuscripten van de collectie hebben bewaard.

Het meest monumentale bouwwerk van het complex, de Grote Stupa die werd opgericht boven de relieken van Sariputra, de wijste van de discipelen van de Boeddha, groeide in fasen van de derde eeuw v.Chr. tot de zesde eeuw n.Chr., waarbij elke regerende dynastie haar eigen laag toevoegde. Sariputra zelf werd geboren in het nabijgelegen dorp Nalaka en zou er zijn ingegaan in het parinirvana, wat de plek een eigen band met zijn nagedachtenis gaf lang voordat het mahavihara eromheen werd gebouwd. De Chinese pelgrim Xuanzang studeerde in de zevende eeuw vijf jaar in Nalanda en liet het meest gedetailleerde bewaarde verslag van het dagelijks leven daar na; een herdenkingszaal op het terrein eert hem vandaag als de Meester van de Wet die zijn leer naar China terugbracht.

De filosofie die in Nalanda en Vikramashila werd ontwikkeld, vormde het boeddhistische denken in heel Azië opnieuw. Acharya Nagarjuna, ouder dan beide instellingen maar fundamenteel voor de traditie die zij voortzetten, vestigde de filosofie van de leegte (shunyata) en de middenweg (madhyamaka), die hun geleerden eeuwenlang bleven verfijnen. Acharya Shantideva, een monnik van Nalanda, schreef de Bodhicaryavatara, de weg van de bodhisattva, een van de meest geliefde teksten van het mahayana-boeddhisme over medelijden en het bodhisattvapad. Acharya Atisha Dipankara, die in Vikramashila studeerde en er later een hoog ambt bekleedde, bracht in de elfde eeuw zijn filosofische en tantrische lijnen over de Himalaya naar Tibet, een reis die het Tibetaans boeddhisme tot in de grondslagen hervormde.

Van de verzen die in Nalanda werden gedicht, behoort Shantidevas slotgelofte in de Bodhicaryavatara vandaag nog steeds tot de meest gereciteerde in de mahayana-praktijk:

Vikramashila was met doordachte symboliek aangelegd: een centrale tempel herbergde een levensgroot beeld van de Mahabodhi-Boeddha, omringd door 108 heiligdommen. Een omringende muur had zes poorten, elk bewaakt niet door soldaten maar door een residerende geleerde wiens taak het was om bezoekende debaters te onderzoeken en toe te laten. De overlevering noemt de zes poortwachter-pandits uit de bloeitijd van het klooster in de tiende eeuw, en onder hen was Naropa, die later in het Tibetaans boeddhisme werd vereerd als de leraar van Marpa in de lijn die Milarepa voortbracht. Atisha Dipankara zelf werd voor zijn reis naar Tibet hoog abt van Vikramashila en droeg uit zijn zes poorten een corpus van filosofie en tantrische praktijk mee dat Vikramashila twee eeuwen had verfijnd.

De eeuwen van Nalanda als levend centrum van leren eindigden in de laatste jaren van de twaalfde eeuw, toen een binnenvallend leger de bibliotheek in brand stak en de gemeenschap uiteendreef; volgens de overlevering brandden de manuscripten maandenlang. Toch eindigde de leer niet met de gebouwen. Al voor en na dit verlies hadden monniken en geleerden verbonden met Nalanda en Vikramashila teksten, lijnen en leerlingen over de Himalaya naar Tibet gebracht, waar Atisha’s hervormingen en de daar bewaarde manuscripten het leren van de mahavihara’s lang in leven hielden nadat de complexen zelf verstomd waren. De opgegraven ruïnes van Nalanda, sinds de negentiende eeuw herontdekt en bestudeerd, werden in 2016 als UNESCO-werelderfgoed ingeschreven, en pelgrims en geleerden wandelen er nog altijd over het terrein.