ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରି ମହାତୀର୍ଥ

ଦୀଘ ନିକାୟ ୧୬, ମହାପରିନିର୍ବାଣ ସୂତ୍ରରେ ଆୟୁଷ୍ମାନ ଆନନ୍ଦ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ ଯେ ତଥାଗତଙ୍କ ପରିନିର୍ବାଣ ପରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବେ। ଭଗବାନ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଆନ୍ତରିକ ସାଧକମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜାଗରଣ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଶାନ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ଲାଭ କରିବେ।

ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରାର୍ଥନାର ରୀତି ନୁହେଁ। ଏହା ଚିତ୍ତର ସଜାଗତା ବିକଶିତ କରିବା, ସଂସ୍କୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅନିତ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଅପାର କରୁଣା ଜାଗ୍ରତ କରିବାର ଏକ ଧ୍ୟାନମୟ ଯାତ୍ରା।

ଲୁମ୍ବିନୀରେ ରାଣୀ ମାୟାଦେବୀ ପ୍ରସବ ପାଇଁ ପିତୃଗୃହ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ଶାଳ ବୃକ୍ଷର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଅଟକିଲେ, ଏବଂ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେ ଠିଆ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ଶାଖା ଧରି ରାଜକୁମାର ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୌତମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ନିଜେ ଏହି ସ୍ଥାନ ପରିଦର୍ଶନ କରି ଏଠାରେ ଏକ ପଥରର ସ୍ତମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ଯେ ଠିକ୍ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ଘଟଣାର ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରାମକୁ କରରୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ୧୮୯୬ରେ ପୁନଃ ଆବିଷ୍କୃତ ସେହି ସ୍ତମ୍ଭ ଆଜି ବି ଲୁମ୍ବିନୀରେ ଠିଆ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନର ଯେକୌଣସି ଘଟଣାର ସର୍ବାଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସମର୍ଥନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ।

ବୋଧଗୟାରେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ସତ୍ୟର ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥିଲେ; ପରେ ସେହି ପଥକୁ ନିଷ୍ଫଳ ଭାବି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେ ନୈରଞ୍ଜନା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ନଜାଣିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ଉଠିବାର ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ସେହି ରାତ୍ରିର ପ୍ରହରଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ମାରଙ୍କ ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ଆକ୍ରମଣ ସହ୍ୟ କଲେ। ସେ ନିଜର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମର ପ୍ରବାହ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଚାରି ଆର୍ଯ୍ୟସତ୍ୟ ଜାଣି ବୁଦ୍ଧ, ଜାଗ୍ରତ ପୁରୁଷ, ହେଲେ। ସେ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଥିଲେ, ସେହି ସ୍ଥାନ ଆଜି ମହାବୋଧି ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ବଜ୍ରାସନ ରୂପେ ଚିହ୍ନିତ। ଅଶୋକ ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ସଂରଚନା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶତାବ୍ଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ତାହା ପୁନର୍ନିର୍ମିତ ହୋଇ ଆଜିର ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିରର ରୂପ ନେଇଛି।

ସାରନାଥର ମୃଗଦାବରେ ନବଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧ ସେହି ପାଞ୍ଚ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ ଯାହାଙ୍କ ସହ ସେ ପୂର୍ବରୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପବତ୍ତନ ସୁତ୍ତ, ପ୍ରଦାନ କଲେ। ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଉପଦେଶ ବୁଝିଲେ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଦୀକ୍ଷିତ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ବୋଧ ସହିତ ତ୍ରିରତ୍ନ—ବୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମ ଓ ସଂଘ—ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଅଶୋକ ସାରନାଥରେ ଏକ ସ୍ତମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହାର ଶିଖରରେ ଚାରି ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଚାରି ସିଂହ ଅଛନ୍ତି। ସେହି ସିଂହଶୀର୍ଷ, ଯାହା ଆଜି ସ୍ଥଳ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ରଖାଯାଇଛି, ପରେ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଗୃହୀତ ହେଲା।

କୁଶୀନଗରରେ, ଶାଳ ବୃକ୍ଷର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ, ଗୃହୀ ଭକ୍ତ ଚୁନ୍ଦଙ୍କ ଠାରୁ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ବୁଦ୍ଧ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅସୁସ୍ଥ ହେଲେ। ସେ ଦୁଇଟି ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କଲେ ଏବଂ ପରିନିର୍ବାଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ମହାପରିନିର୍ବାଣ ସୂତ୍ର, ଦୀଘ ନିକାୟ ୧୬, ଏକତ୍ରିତ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ଶେଷ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ। ସେଥିରେ ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ଧର୍ମ ଓ ବିନୟ ସେମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତା ହେବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ବାକ୍ୟରେ ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କୃତ ବସ୍ତୁ ଅନିତ୍ୟ, ଅତଏବ ଅପ୍ରମାଦରେ ପ୍ରୟାସ ଚାଲୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଦାହ ସଂସ୍କାର ପରେ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥି-ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ମଧ୍ୟସ୍ଥତାରେ ଅନେକ ଦାବିଦାର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟି ଦିଆଗଲା। ସ୍ତୂପଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ଜଗତରେ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିକୁ କୁଶୀନଗରଠାରୁ ବହୁ ଦୂରକୁ ନେଇଗଲେ।

ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ସାଧକ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଆସିଛି:

• •
  ମହାନ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ପରିଦର୍ଶନ କରି ସ୍ମାରକ ପ୍ରସ୍ତର ସ୍ତମ୍ଭ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବିହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
• •
  ପ୍ରାଚୀନ ଚୀନା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ-ଭିକ୍ଷୁ ଫାହିଏନ (ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ) ଓ ହ୍ୱେନସାଙ୍ଗ (ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ) ଐତିହାସିକ ବିନ୍ୟାସ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଲେଖିଥିଲେ।
• •
  ଅନାଗାରିକ ଧର୍ମପାଳ ଓ ମହାବୋଧି ସୋସାଇଟି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରି ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦେବସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଥିଲେ।

ବୋଧିବୃକ୍ଷ ତଳେ ସାକ୍ଷାତ୍କୃତ ମୂଳ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ପୀଢ଼ି ପରେ ପୀଢ଼ି ସଞ୍ଚରିତ ହୋଇଛି: