अजिण्ठा-एलोरा-गुहाः

वाघूर-नद्याः गम्भीरायां द्रोण्यां शताब्दीः यावत् निगूढाः अजन्ता-गुहाः बौद्धभिक्षुभिः शिल्पिभिः पीढीनां क्रमेण वर्षावासार्थम् एकान्तस्थानानि इति उत्कीर्णाः आसन्, यानि सर्वासु बौद्धपरम्परासु वर्षावास इति ज्ञायन्ते। उत्खननकार्यं सातवाहनवंशस्य काले लगभग द्वितीय-शताब्द्यां ईसापूर्वे आरब्धम्। तत् पञ्चम-शताब्द्यां ईस्वीये वाकाटकवंशस्य काले द्वितीये, अधिकतरे च विस्तृते तरङ्गे अग्रे प्रचलितम्, येन अजन्तायाः त्रिंशत् अवशिष्टाः गुहाः तथा प्राचीनभारतीय-बौद्धकलायाः सर्वाधिकं सम्पूर्णम् जीवितम् अभिलेखम् इति ख्यातिः प्राप्ता।

एतेषु पावनस्थानेषु स्थापत्य-सूक्ष्मता उदात्त-आध्यात्मिक-सौन्दर्येन सह सम्मिलिता अस्ति: विशालाः एकाश्माः स्तूपाः, स्तम्भयुक्ताः प्रार्थना-मण्डपाः यान् परम्परा चैत्य इति वदति, मौनाः आवासकक्षाः यान् विहार इति उच्यते, तथा खनिजवर्णैः निर्मिताः विश्वविख्याताः भित्तिचित्राः, येषु बोधिसत्त्वस्य करुणामय जीवनं चित्र्यते। अत्र समीपे प्रायः शतं किलोमीटर-मिते दूरे, अधुनातनस्य औरंगाबादस्य समीपे चरणन्द्री-पर्वतेषु, एलोरायाः प्राचीनतमाः द्वादश गुहाः तमेव भक्ति-योजनां भिन्ने पाषाणे विस्तारयन्ति। बौद्धभिक्षवः एताः लगभग ६०० तः ८०० ईस्वी-मध्ये उत्कीर्णवन्तः, तस्मिन् काले यदा महायानं तथा उदीयमानं वज्रयानम् — यत् पश्चात्कालीनः तान्त्रिकबौद्धसम्प्रदायः — बुद्धानां बोधिसत्त्वानां च कल्पनां चित्रणञ्च निरन्तरं नवीकुर्वन्ति स्म।

अजन्ता-कला महायानस्य गम्भीरं करुणा-दर्शनं प्रकटयति — सार्वभौमिकीं करुणाम्। बोधिसत्त्वाः वैयक्तिकं मोक्षं तावत् प्रत्याख्यान्ति यावत् प्रत्येकः दुःखितः आत्मा मोहसागरं न तरति; ते अन्तिमविमोक्षं तत्क्षणमेव प्राप्तुं न इच्छन्ति, किन्तु अन्येषां हिताय संसारचक्रे एव स्थातुं वृण्वते। लापिस-लाजुली, पीतगैरिकं, हरितमृत्तिका च एभ्यः निर्मिताः खनिजवर्णाः पञ्चदश-शताब्दीभ्यः अपि स्वीयां दीप्तिं धारयन्ति — तत् तकनीकी-सिद्धिः अद्यत्वे संरक्षकाः सावधानं परीक्षन्ते। भिक्षवः तमसि कक्षेषु केवलं प्राकृतेन सूर्यप्रकाशेन उपविशन्ति स्म; तत् प्रकाशः सुसंयोजितैः प्रवेशाङ्गणैः तथा, परम्परानुसारं, परिमार्जितैः धातु-दर्पणैः अन्तः प्रतिफलति स्म, येन भिक्षु-शिल्पिनः चित्र्यमाणानां भित्तीनाम् उपरि दिवसप्रकाशं निर्दिशन्ति स्म।

एषा एव दृष्टिः एलोरा-बौद्धगुहासु अपि प्रवर्तते, यद्यपि तत्र चित्रकलया न, अपि तु शिल्पकलया अभिव्यक्ता। गुहा १० विश्वकर्मा एलोरा-बौद्धोत्खननेषु एकमात्रं चैत्य-गृहम् अस्ति; तस्य मुखभागः द्वयोः तलयोः उन्नमति, शिलाबद्धं रेखाङ्कितं छदनं यत् काष्ठ-कानाम् सभागृहाणाम् अनुकरणं करोति, येषु बौद्धभिक्षवः पुरा निवसन्तः पूजाम् अकुर्वन्। गुहा ११, स्थानीये द्वि-ताल इति नाम्ना ख्याता, तथा गुहा १२, त्रितलीयं तीन-ताल — ते एलोरा-बौद्धोत्खननेषु वज्रयान-धारायाः सम्पूर्णां परिपक्वतां प्रतिनिधीयन्ते। तेषां उपरितनानि देवालयानि आसनस्थ-बुद्ध-बोधिसत्त्वमूर्तीनां पङ्क्तिभिः सुसज्जितानि सन्ति, यासां परिक्रमां भिक्षवः गृहस्थ-श्रद्धालवः च शान्तया भक्त्या अकुर्वन्।

परममुक्तेः सारभूतं तत्त्वम्:

अजन्ता तथा एलोरा — उभे अपि तस्मिन् प्रदेशे बौद्धसंरक्षणस्य क्षीणतायाः अनन्तरं शताब्दीः यावत् विस्मृतौ स्थिते; तयोः चित्रिताः उत्कीर्णाश्च कक्षाः वनानाम् आश्रये परित्यक्ताः आसन्। ते तावत् गुप्ताः आसन् यावत् अप्रैल-मासे १८१९ तमे ख्रिस्ताब्दे जॉन स्मिथ नामकः ब्रिटिश-अधिकारी उपत्यकायां व्याघ्रस्य अनुधावनं कुर्वन् अजन्तायाः गुहा १० इत्यस्य अतिवृक्षलताच्छन्नं प्रवेशद्वारं न प्राप्नोत्। युनेस्को १९८३ ख्रिस्ताब्दे उभौ स्थलौ विश्वधरोहरस्थलरूपेण घोषितवान्। सः अजन्तां तस्याः चित्रितकथा-कलायाः अतुल्यावशेषाणां कृते, एलोरां च एतदर्थं मान्यतां दत्तवान् यत् तस्याः बौद्ध-हिन्दू-जैन-उत्खननानि शताब्दीनां धार्मिकसहास्तित्वस्य साक्ष्यरूपेण पार्श्वे-पार्श्वे स्थितानि सन्ति। अद्य एषु गुहासु भ्रमन्तः तीर्थयात्रिणः पर्यटकाः च तेषु कक्षेषु प्रविशन्ति, येषु भिक्षवः ध्यानाय आदर्शं मन्यन्ते स्म — तेषां निस्तब्धतायाः, शीतलतायाः, सामान्यजीवनस्य विक्षेपेभ्यः दूरत्वस्य च कारणात्। एषु शान्तं उपविशन्तः बहवः जनाः अद्यापि तस्याः एव मनःस्थिरतायाः वर्णनं कुर्वन्ति, यस्याः मूलवर्षावास-साधनायै ते निर्मिताः आसन्।