सप्तशताब्दीभ्योऽधिकं यावत्, लगभग पञ्चमशताब्द्याः द्वादशशताब्दीपर्यन्तम् ईस्वीयाब्दे, नालन्दामहाविहारः बौद्धजगतः दार्शनिकी राजधानी इव अतिष्ठत्। स्वोत्कर्षकाले तिब्बत-चीन-कोरिया-जापान-श्रीलङ्काभ्यः दशसहस्राधिकाः भिक्षवः विद्वांसश्च तीर्थयात्रिणः समाकृष्टाः अभवन्, गुप्तसम्राटैः हर्षवर्धनेन च सहितैः राजकीयैः आश्रयदातृभिः पीढीनां परम्परया पोषिताः। कतिपयशताब्दीभ्यः पश्चात् बिहारे सुदूरं प्राच्यां दिशि विक्रमशिला तस्याः प्रतिरूपम् इव समुदिता, अष्टमशताब्द्यां पालसम्राजा धर्मपालेन स्थापिता, विशेषतः तान्त्रिकबौद्धधर्मस्य अध्ययनाय समर्पिता च। एतयोः द्वयोः महाविहारयोः सम्मिलितप्रयत्नेन अर्धसहस्राब्दं यावत् समग्रे एशियाखण्डे बौद्धदर्शनं, तर्कशास्त्रं, साधनाप्रणालीश्च शिक्षिताः, आकारिताश्च।
अध्ययनस्य शास्त्रार्थस्य च जीवनम्
नालन्दायां आन्तरसाक्षात्कारः कदापि केवलं श्रद्धया एव न स्वीक्रियते स्म। भिक्षवः प्रतिदिनं औपचारिकशास्त्रार्थेन तथा माध्यमिक (मध्यमार्गस्य शून्यतादर्शनम्), योगाचार (बौद्धचिन्तनस्य चित्तमात्रवादः) तथा अभिधर्म (चित्तस्य धर्माणां च क्रमबद्धं विश्लेषणम्) इति ग्रन्थानां गम्भीरेण अध्ययनेन स्वबोधं परीक्षन्ते स्म। पाठ्यक्रमः धार्मिकाध्ययनात् बहुदूरं गत्वा बौद्धतर्कशास्त्रं, व्याकरणं, चिकित्सा, गणितं चापि समावेशयति स्म, शास्त्रीयविद्यायाः समग्रं परिसरं व्याप्य। परम्परा मन्यते यत् प्रवेशः स्वयमेव एका परीक्षा आसीत्: द्वारपण्डितः नाम कश्चन पालकविद्वान् दहलीजे प्रत्येकम् इच्छुकं विद्यार्थिनं प्रश्नयति स्म, प्रस्तुतेषु केवलं लघुभागः एव प्रवेशयोग्यः इति निर्णीयते स्म। परिसरे मठाः, व्याख्यानशालाः, धर्मगञ्जश्च आसन् — तत् त्रिबहुमञ्जिलानां ग्रन्थागारभवनानां संकुलं, यत् रत्नसागरः, रत्नोदधिः, रत्नरञ्जकश्च इति नाम्ना ज्ञायते। तेषु उच्चतमः रत्नोदधिः तिब्बतीयस्रोतानुसारं नवमञ्जिलः उन्नतः आसीत्, संग्रहस्य दुर्लभतमानि हस्तलिखितानि च धारयति स्म।
महास्तूपः तस्य परिसरश्च
परिसरस्य सर्वाधिकं भव्यं संरचनं महास्तूपः, यः बुद्धस्य प्रज्ञायां प्रधानतमस्य शिष्यस्य सारिपुत्रस्य अवशेषोपरि निर्मितः, तृतीयशताब्द्याः ईसापूर्वात् षष्ठशताब्द्याः ईस्वीपर्यन्तं चरणशः प्रावर्धत; प्रत्येकः शासकवंशः स्वकीयं स्तरं योजितवान्। सारिपुत्रः स्वयं समीपस्थे नालकग्रामे जातः इति कथ्यते, तत्रैव परिनिर्वाणं प्राप्तः इति च, अतः महाविहारस्य निर्माणात् बहुपूर्वमेव स्थलस्य तस्य स्मृत्या सह सम्बन्धः आसीत्। चीनीयः तीर्थयात्री ह्वेनसाङ्गः सप्तमशताब्द्यां पञ्च वर्षाणि नालन्दायाम् अध्यैष्ट, तस्य दैनन्दिनजीवनस्य अद्यापि उपलब्धं सर्वाधिकं विस्तृतं विवरणं च लिखितवान्; अधुना परिसरे स्मारकभवनम् तं 'धर्मस्वामी' इति सम्मानयति, यः तस्य शिक्षाः चीनदेशं नीतवान्।
नालन्दायां विक्रमशिलायां च अध्यापिताः आचार्याः
नालन्दा-विक्रमशिलयोः विकसितं दर्शनं समग्रे एशियाखण्डे बौद्धचिन्तनं परिवर्तितवत्। आचार्यः नागार्जुनः — यः उभयोः संस्थापनात् पूर्ववर्ती, किन्तु उभाभ्यां वाहितायाः परम्परायाः मूलाधारः — शून्यतायाः मध्यमायाः प्रतिपदश्च दर्शनं माध्यमिकं स्थापितवान्, यत् तयोः विद्वांसः शताब्दीः यावत् परिष्कृतवन्तः। आचार्यः शान्तिदेवः, नालन्दायाः भिक्षुः, बोधिचर्यावतारं, बोधिसत्त्वस्य मार्गं, रचितवान्, यत् महायानबौद्धधर्मे करुणायाः बोधिसत्त्वमार्गस्य च सर्वाधिकप्रियेषु ग्रन्थेषु अन्यतमम्। आचार्यः अतीशदीपङ्करः, यः विक्रमशिलायाम् अध्यैष्ट ततः च उच्चपदं धारितवान्, एकादशशताब्द्यां हिमालयं पारं तिब्बतं यावत् तस्य दर्शनस्य तन्त्रस्य च परम्पराः अनयत्; एषा यात्रा तिब्बती बौद्धधर्मं तस्य मूलाधारेषु परिवर्तितवती।
बोधिसत्त्वस्य प्रतिज्ञा
नालन्दायां रचितेषु श्लोकेषु शान्तिदेवस्य बोधिचर्यावतारे अन्तिमा प्रतिज्ञा अद्यापि महायानसाधनायां सर्वाधिकं पठितासु प्रतिज्ञासु अन्यतमा अस्ति:
यावदाकाशं तिष्ठति,
यावच्च सत्त्वाः अवशिष्यन्ते,
तावदहमपि तिष्ठेयम्
लोकस्य दुःखानां निवारणाय।
विक्रमशिलायाः षड्द्वाराणि
विक्रमशिला स्वकीयेन सुविचारितेन प्रतीकविधानेन निर्मिताऽऽसीत्: मध्ये जीवन्मानविग्रहं महाबोधिबुद्धस्य धारयन् केन्द्रमन्दिरम्, तत् अष्टोत्तरशतैः (108) देवालयैः परिवेष्टितम्। परिधिभित्तिः षड्भिः द्वारैः छिद्रिता आसीत्, यानि सैनिकैः न, अपि तु निवासिना विद्वता एव रक्ष्यन्ते स्म, यस्य कार्यम् आगतान् वादिनः परीक्ष्य प्रवेशयितुम् आसीत्। परम्परा दशमशताब्द्यां महाविहारस्य उत्कर्षकाले षड्द्वारपण्डितानां नामानि निर्दिशति, तेषु नारोपा अपि आसीत्, यः पश्चात् तिब्बतीबौद्धधर्मे मारपायाः गुरुरूपेण पूज्यते, यस्याः परम्परायाः मिलारेपा प्रादुरभूत्। अतीशदीपङ्करः स्वयं तिब्बतयात्रात् पूर्वं विक्रमशिलायां वरिष्ठः अधिपतिः अभवत्, तस्य षड्द्वारेभ्यः दर्शनस्य तान्त्रिकसाधनायाश्च एतत् निकायं नयन्, यत् विक्रमशिला द्वे शताब्द्यौ परिष्कर्तुं व्ययितवती।
युगस्य अवसानं, तत् यत् अतिजीवत्
नालन्दायाः जीवन्तशिक्षाकेन्द्रत्वं द्वादशशताब्द्याः अन्तिमवर्षेषु समाप्तम्, यदा आक्रमणकारिणः सेना तस्य ग्रन्थागारं दग्धवती तस्य समुदायं च विकीर्णवती; परम्परा मन्यते यत् हस्तलिखितानि मासान् यावत् अदह्यन्त। तथापि शिक्षा भवनैः सह न समाप्ता। अस्य हान्याः पूर्वे पश्चाच्च वर्षेषु नालन्दा-विक्रमशिलयोः सम्बद्धाः भिक्षवः विद्वांसश्च ग्रन्थान्, परम्पराः, शिष्यांश्च हिमालयं पारं तिब्बतं प्रति नीतवन्तः आसन्, यत्र अतीशस्य सुधाराः तत्र संरक्षिताः हस्तलिखिताश्च महाविहारानां शिक्षां परिसराणां स्वयं मौनीभवनात् बहुकालं यावत् जीवन्तीं रक्षितवन्तः। नालन्दायाः उत्खनिताः भग्नावशेषाः, एकोनविंशशताब्द्याः पुनराविष्कृताः अध्ययनं च प्राप्ताः, 2016 ईस्वीये यूनेस्कोविश्वधरोहरस्थलत्वेन अङ्किताः अभवन्, तीर्थयात्रिणः विद्वांसश्च अद्यापि तस्य परिसरेषु चरन्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
द्वारपण्डितस्य परीक्षा
परम्परा मन्यते यत् इच्छुकः विद्यार्थी नालन्दायाः देहल्यां द्वारपण्डितस्य प्रश्नान् उत्तीर्य एव प्रवेशं प्राप्नोति स्म।
नवमञ्जिलं ग्रन्थागारम्
तिब्बतीयाः स्रोताः रत्नोदधिं वर्णयन्ति, यत् नालन्दायाः त्रिषु ग्रन्थागारभवनेषु उच्चतमं नवमञ्जिलम् उन्नतं संग्रहस्य दुर्लभतमानि हस्तलिखितानि च धारयति।
सारिपुत्रस्य स्वभूमिः
नालन्दायाः महास्तूपः सारिपुत्रस्य अवशेषोपरि उत्थितः; सः बुद्धस्य प्रज्ञायां प्रधानतमः शिष्यः, यः समीपस्थे नालकग्रामे जातः इति परिनिर्वाणं प्राप्तः इति च कथ्यते।
यूनेस्को विश्वधरोहरस्थलम्
नालन्दामहाविहारस्य उत्खनितानि भग्नावशेषानि 2016 वर्षे यूनेस्कोविश्वधरोहरस्थलत्वेन अङ्कितानि।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता