ताबो-हेमिसौ

हिमालयपठारस्य रूक्षेषु हिमधवलितेषु पर्वतशृङ्गेषु स्थिताः इमे गोम्पाः (तिब्बतीय-बौद्धविहाराः) केवलं ऐतिहासिकानि स्मारकानि नैव सन्ति। एते तान्त्रिकध्यानस्य, छोद-साधनायाः (तन्त्रिकं स्वात्मार्पणानुष्ठानम्) मठीयशिक्षायाः च जीवन्तानि केन्द्राणि अद्यापि सन्ति। यासां साधनानां प्रतिष्ठा सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं कृता आसीत्, तास्ता एव साधनाः अद्यापि एतेषां भित्तिषु प्रतिध्वनन्ति।

ताबो-विहारः ९९६ ई. वर्षे महता अनुवादकेन रिन्छेन् ज़ङ्पो इत्यनेन गुगे-राज्यस्य राज्ञः येशे-ओ इत्यस्य अनुग्रहेण स्थापितः। एतत् प्रायशः सर्वं सूर्यतापेन शुष्कीकृतैः मृत्तिकेष्टिकैः निर्मितम्, यासां सहस्राब्दाधिकाः हिमालयस्य कठोरशीतर्तवः प्रायः अक्षताः सोढाः। अद्य भारतस्य समग्रस्य हिमालयप्रदेशस्य च प्राचीनतमं निरन्तरं सक्रियं बौद्धस्थलम् इति एतत् स्वीक्रियते। परिसरः षट्सहस्राधिकवर्गमीटर्-क्षेत्रे विस्तृतः अस्ति; अत्र नव पृथक् मन्दिराणि, चत्वारि अलङ्कृतानि स्तूपानि, त्रयोविंशतिः चोर्तेनाः (स्तूपसदृशाः अस्थिधातुस्मारकाः) च सन्ति। ग्रामस्य उपरि पर्वतमुखे साक्षात् शिलायाम् उत्कीर्णानां गुहामन्दिराणां समूहः अपि अस्ति। ताबो-विहारस्य भिक्षवः अद्यापि बुद्धकालात् प्रचलितया विनयसंहितया प्रव्रज्याम् आददति; परिसरस्य स्थापनादारभ्य अयं नियमः अविच्छिन्नः अस्ति।

विहारस्य केन्द्रे त्सुग्-ल्हा-खाङ् नामकं मुख्यं सभागृहम् अस्ति। अस्य भित्तयः भित्तिचित्रैः फ्रेस्को-चित्रैः च एतावत् समृद्धरूपेण सुरक्षिताः सन्ति यत् विहारः चिरकालात् हिमालयस्य अजन्ता इति अभिधीयते। तस्य पृष्ठभित्तौ देवानां रक्षकदेवतानां च प्रायः पञ्चाशत् मृन्मूर्तयः पूर्णाकारकाणि मूर्तिशीर्षाणि च स्थापितानि सन्ति। तस्य प्रसिद्धः वज्रधातुमण्डलः द्वात्रिंशत् जीवत्प्रमाणाः मृण्मयाः देवमूर्तयः परिवेष्टयन्ति, याः साक्षात् भित्तौ निहिताः सन्ति। एतत् त्रिमितीयं मण्डलं यत् तीर्थयात्रिकाः बहिः दर्शनमात्रेण न, अपि तु तस्य मध्ये चलित्वा अनुभवितुं शक्नुवन्ति।

लद्दाखप्रदेशे सुदूरे उत्तरे हेमिस-विहारः १६३० ई. वर्षे स्ताग्सङ् रास्पा नवाङ् ग्यात्सो इत्याख्येन स्थापितः। सः प्रथमः तक्त्सङ्-रेपा इति उपाधिधारी तथा द्रुक्पा-परम्परायाः महान् योगी आसीत्। लद्दाखस्य राजा सेङ्गे नामग्याल इत्यनेन अस्य संरक्षणं कृतम्, ततः दशकानन्तरं १६७२ ई. वर्षे सः पुनः स्थापितः विस्तारितश्च। अद्यापि एषः लद्दाखस्य सर्वेषु मठीयसंस्थासु विशालतमः अस्ति, प्रदेशे च द्रुक्पा-काग्यु-परम्परायाः प्रधानपीठम् अस्ति।

हेमिसे पद्मसंभवस्य सर्वाधिका विशाला प्रतिमा विश्वे अस्ति इति कथ्यते। त्रिंशत्-फुट्-अधिकोन्नता एषा प्रतिमा ताम्र-सुवर्ण-रजतैः सम्मिश्रितैः निर्मिता अस्ति। एषा मठस्य परमपूजनीयः निधिः अस्ति, तथा वार्षिकोत्सवस्य केन्द्रबिन्दुः अपि।

प्रतिग्रीष्मं तिब्बतीय-चान्द्रपञ्चाङ्गानुसारं गुरु-पद्मसंभवस्य जन्मोत्सवस्य सम्माननार्थं हेमिस-विहारः महान् छम्-उत्सवम् आचरति। विचित्रमुखावरणधारिणः कौशेयवस्त्रालंकृताः भिक्षवः शान्तानां क्रोधिनां च देवानां रूपाणि नृत्येन समवेतजनसमूहस्य पुरतः प्रदर्शयन्ति। प्रति द्वादशवर्षम् मठः अधिकं दुर्लभं दर्शनम् अपि प्रकाशयति। गुरु-रिन्पोछे इत्यस्य अतिविशालः कौशेयथङ्का, यः शेषकालं संवेष्टितः तिष्ठति, प्राङ्गणभित्तौ प्रसार्यते। यस्य दर्शनार्थं तीर्थयात्रिकाः जीवनपर्यन्तं प्रतीक्षन्ते, तेषाम् एकवारमपि तत् दर्शनं भवति।

ताबो-ग्रामस्य उपरि शिलोत्कीर्णाः गुहाः अद्यापि तत् पर्वतमुखं चिह्नयन्ति, यत्र तपस्विनः हिमालयस्य कठोरतमेषु मासेषु वर्षाणां बहुकालं मौनसाधनार्थम् एकान्तवासं कुर्वन्ति स्म। तेषाम् एकान्तता केवलं तया साधनया भग्ना, यां गम्भीरीकर्तुं ते तत्र आगताः। एताः गुहाः अधोभागस्य चित्रमयैः सभागृहैः अपेक्षया शान्ततराः अल्पदर्शकाः च सन्ति। स्मरणीयं यत् यः पर्वतः ताबो-विहारस्य चित्रसभागृहान् आश्रयति, सः एव एकाकिनां साधकानां कृते केवलम् अविचलशान्तेः अन्वेषणाय आश्रयम् अददात्।

ओड्डियान-देशे कमलात् पद्मसंभवस्य जन्म पद्मकथाङ् ग्रन्थस्य प्रथमेऽध्याये अभिलिखितम् अस्ति; एषा तेर्मा (गुप्तनिधि-ग्रन्थः) जीवनी एव कमलजात-गुरोः नाम प्रदाति। इदमेव जन्म सप्तपङ्क्तिकायाः प्रार्थनायाः माध्यमेन स्मर्यते, यां उभयोः विहारयोः भिक्षवः अद्यापि पठन्ति। हुं ओड्डियान युल् ग्यी नुब्जाङ् त्साम्, पेमा गेसर दोङ्पो ला, यात्सेन छोक् गी ङोड्रुब् न्ये, पेमा जुङ्ने श्ये सू द्राक्। ओड्डियानस्य उत्तरपश्चिमे विकसिते पद्मपुष्पस्य हृदये भवान् परमाद्भुतैः सर्वोत्तमैः सिद्धिभिः सम्पन्नः; भवान् पद्मजः इति विख्यातः। ताबो-हेमिसयोः भिक्षवः एतासाम् एव सप्तपङ्क्तीनां पाठेन स्वां साधनाम् अद्यापि आरभन्ते। एषा एका प्रार्थना सहस्रकिलोमीटर्-अधिकं विस्तृता सहस्रवर्षाणाम् अविच्छिन्नेन पाठेन दीर्घीकृता।

रिन्छेन् ज़ङ्पो, यः महान् अनुवादकः भिक्षुः ताबो-विहारस्य स्थापकः, पश्चिमतिब्बती-बौद्धेतिहासे शताधिकानां विहाराणां मन्दिराणां च स्थापनेन श्रेयः प्राप्नोति। तस्य कार्यं स्वदीर्घजीवने गुगे, स्पीति तथा तत्समीपवर्तिनः सीमाप्रदेशाः व्याप्नोत्। हेमिसः शताब्दीभिः पश्चात् सर्वथा भिन्नया परम्परया, द्रुक्पा-काग्यु-परम्परया, उदभवत्, न तु यया रिन्छेन् ज़ङ्पो नेतृत्वं कृतवान् तया पूर्ववर्त्या सर्म-नव्यानुवाद-परम्परया। तथापि उभौ विहारौ स्वीयां गम्भीरतमां भक्तिमूलां एकस्मिन् एव पुरुषे प्राप्नुतः; पद्मसंभवे, यः अष्टमे शतके ओड्डियानतः तन्त्रबौद्धधर्मं प्रथमं हिमालयं नीतवान् कमलजातः गुरुः।

यः कोऽपि आगन्तुकः अद्य एतयोः कस्मिन्नपि विहारे प्रविशति, सः शताब्दीनां पर्वतश्रेणीनां च व्यवधानेऽपि प्रायः समानं वातावरणम् अनुभवति। प्राचीनमूर्तीनां पुरतः नवनीतदीपाः प्रज्वलन्ति, भिक्षवः दैनन्दिनपाठेन अनुष्ठानेन च स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते, भित्तयः च प्रार्थनाधूमैः बहुकालं सिक्ताः सन्ति, यत् कालः अनेके राष्ट्राणि स्वस्वरूपेण अद्य अस्तित्वे न आसन् इत्यस्मात् अधिकः। ताबो-मृत्इष्टिकाः चित्रितमण्डलानि च अनुवाद-विद्वत्तायुगं सूचयन्ति, यदा संस्कृतग्रन्थाः प्रथमं तिब्बतीभाषायां रूपान्तरिताः। हेमिसः पुनः तन्त्रिकानुष्ठानस्य उत्सवस्य च युगं वदति, यदा नृत्यं, मुखावरणं, सङ्गीतं च तान् एव उपदेशान् व्यापकं प्रायशः निरक्षरं च जनसमूहं प्रति प्रसारयितुं प्रधानं साधनं जातम्। एकत्र एतौ विहारौ स्थापत्ये दैनन्दिनाचरणे च हिमालये वज्रयानबौद्धधर्मस्य स्थितीकरणस्य तथा तेन पर्वतानां स्वीकरणस्य लगभग-सम्पूर्णं विस्तारं संरक्षतः।

ताबो-हेमिसौ शतानि किलोमीटर्मितानि दूरे स्थितौ, स्थापनाकालेन च प्रायः षट्शताब्दीभिः पृथक्कृतौ। तथापि न एकः केवलः विहारः हिमालयीयभारते बौद्धधर्मस्य मूलप्रतिष्ठायाः सम्पूर्णं वृत्तं प्रकटयितुं समर्थः। पृथक् पठितौ न, सह पठितौ तौ दशमशताब्दीतः वर्तमानपर्यन्तं साधनायाः एकां निरन्तरां परम्परां प्रकाशयतः। एषा परम्परा साम्राज्यैः, आक्रमणैः, सहस्रशीतर्तुभिः च अपि इह पर्वतमार्गेषु अक्षता अवतिष्ठते।