तांबो व हेमिस

हिमालयाच्या रुक्ष, बर्फाच्छादित कड्यांमध्ये वसलेले हे गोम्पा (तिबेटी बौद्ध मठ) केवळ ऐतिहासिक स्मारके नाहीत. ते आजही तांत्रिक दृश्यध्यान, छोद ध्यान (आत्मार्पणाची तांत्रिक विधी-साधना) आणि भिक्षुप्रशिक्षणाची जिवंत केंद्रे आहेत. एक हजार वर्षांपूर्वी जेव्हा ते पहिल्यांदा प्रतिष्ठित केले गेले, तेव्हा केलेल्या त्याच साधना आजही त्यांच्या भिंतींत प्रतिध्वनित होतात.

ताबोची स्थापना सन ९९६ मध्ये महान अनुवादक रिंचेन झंगपो यांनी गुगे राज्याचे राजा येशे-ओ यांच्या वतीने केली. हे संकुल जवळजवळ पूर्णपणे उन्हात वाळवलेल्या मातीच्या विटांनी बांधलेले असून, हिमालयातील कठोर हिवाळ्यांचे हजार वर्षांहून अधिक काळ ते बहुतांशी अबाधित राहिले आहे. आज ते भारतातील आणि एकूण हिमालयातील सर्वात जुने सतत कार्यरत असलेले बौद्ध स्थळ म्हणून ओळखले जाते. या संकुलाचे क्षेत्र सहा हजार चौरस मीटरहून अधिक असून त्यात नऊ स्वतंत्र मंदिरे, चार सुशोभित स्तूप आणि तेवीस चोर्तेन (लहान स्तूपासारखी अवशेषस्मारके) आहेत, तसेच गावाच्या वर कड्याच्या चेहऱ्यात थेट कोरलेल्या गुहा-मंदिरांचा समूहही आहे. बुद्धांच्या काळापासून बौद्ध मठांत पाळला जाणारा विनय हाच भिक्षु-नियम आजही ताबोत दीक्षा घेणारे भिक्षू पाळतात, आणि संकुलाच्या स्थापनेपासून ही शिस्त अखंड राहिली आहे.

संकुलाच्या केंद्रस्थानी त्सुग लहा-खांग, म्हणजे मुख्य सभागृह, उभे आहे. त्याच्या भिंती इतक्या समृद्धपणे जतन झालेल्या भित्तिचित्रांनी आणि भित्तिलेपनांनी आच्छादलेल्या आहेत की या मठाला फार पूर्वीपासून 'हिमालयाचे अजिंठा' म्हटले जाते. मागील भिंतीवर देव आणि रक्षक-आकृत्यांच्या सुमारे पन्नास मातीच्या प्रतिमा आणि पूर्णाकृती मूर्ती उभ्या आहेत. त्याचे प्रसिद्ध वज्रधातू मंडल बत्तीस जीवनाकार मातीच्या देवमूर्तींनी वेढलेले आहे, ज्या थेट भिंतीत बसवलेल्या आहेत. हे त्रिमितीय मंडल आहे, ज्यातून यात्रेकरू केवळ बाहेरून न पाहता आत फिरू शकतात.

लडाखमधील दूरच्या उत्तरेकडील हेमिस मठाची स्थापना १६३० मध्ये स्टागसांग रास्पा नवांग ग्यात्सो यांनी केली. ते पहिले ताकत्सांग रेपा आणि ड्रुक्पा वंशातील महान योगी होते. लडाखचे राजा सेंगे नामग्याल यांनी त्याचे आश्रयदाते होऊन, नंतर अनेक दशकांनी, १६७२ मध्ये त्याची पुनर्स्थापना आणि विस्तार केला. आजही ते संपूर्ण लडाखमधील सर्वात मोठी मठसंस्था आणि या प्रदेशातील ड्रुक्पा काग्यू वंशाचे प्रमुख आसन आहे.

हेमिसमध्ये जगातील सर्वात मोठी पद्मसंभव यांची मूर्ती असल्याचे मानले जाते. तांबे, सोने आणि चांदी एकत्र घडवलेली, तीस फुटांहून अधिक उंच ही भव्य प्रतिमा मठाचा सर्वात पूजनीय ठेवा असून तिच्याभोवती त्याच्या वार्षिक उत्सवाचे केंद्र आहे.

दर उन्हाळ्यात, गुरू पद्मसंभव यांच्या जन्माच्या स्मरणार्थ तिबेटी चांद्र पंचांगानुसार हेमिस आपला भव्य चम उत्सव साजरा करतो. विस्तृत मुखवटे आणि जरी वस्त्रे परिधान केलेले भिक्षू शांत व रौद्र देवतांची रूपे नृत्यातून साकारतात, आणि जमलेला जनसमुदाय ते पाहतो. दर बारा वर्षांनी मठ त्याहूनही दुर्मीळ सोहळा सादर करतो. गुरू रिनपोचे यांचे एक प्रचंड रेशमी थांगका, उरलेल्या वेळेत गुंडाळून ठेवलेले, अंगणाच्या भिंतीवर उलगडले जाते. ते एकदा तरी पाहण्यासाठी यात्रेकरू आयुष्यभर वाट पाहू शकतात.

ताबो गावाच्या वर, खडकात कोरलेल्या गुहा आजही त्या कड्याच्या चेहऱ्यावर दिसतात, जिथे हिमालयातील सर्वात कठोर महिन्यांत साधू बहुवर्षीय मौन साधनेसाठी एकांतात जात. त्यांच्या एकांतात त्यांनी जे साधायला आले होते त्या साधनांशिवाय दुसरा व्यत्यय नसे. या गुहा खाली असलेल्या रंगीत सभागृहांचा शांत, कमी भेट दिला जाणारा सहप्रवासी आहेत, आणि ज्या पर्वतांनी ताबोच्या भित्तिचित्रांचे रक्षण केले, त्यांनीच अखंड स्थिरता शोधणाऱ्या वैयक्तिक साधकांनाही आश्रय दिला होता, याची ती आठवण करून देतात.

ओड्डियाना देशातील कमळातून पद्मसंभव यांचा जन्म पद्म काथांग, अध्याय १ मध्ये नोंदवला आहे. हे terma (प्रकट केलेला गुप्त ग्रंथ) चरित्र आहे, ज्याने या कमळजात गुरूला त्यांचे नाव दिले. याच जन्माचे स्मरण दोन्ही मठांत म्हटल्या जाणाऱ्या सात-ओळी प्रार्थनेत आजही होते. Hung Orgyen Yul Gyi Nubjang Tsam, Pema Gesar Dongpo La, Yatsen Chok Gi Ngo Drub Nye, Pema Jungney Zhey Su Drak. ओड्डियाना देशाच्या वायव्येस, कमळ फुलाच्या बहरत्या हृदयावर तुम्हांला सर्वोत्तम अद्भुत सिद्धी लाभल्या आहेत; तुम्ही 'कमळजात' म्हणून प्रसिद्ध आहात. ताबो आणि हेमिसमधील भिक्षू आजही आपली साधना याच सात ओळींनी सुरू करतात, हजार किलोमीटरहून अधिक अंतरावर आणि हजार वर्षांच्या अखंड पठणात पसरलेली ही एकच प्रार्थना आहे.

ताबोचे संस्थापक, महान अनुवादक-भिक्षू रिंचेन झंगपो यांना पश्चिम तिबेटी बौद्ध इतिहासात शंभरहून अधिक मठ आणि मंदिरे स्थापन केल्याचे श्रेय दिले जाते. त्यांचे कार्य त्यांच्या दीर्घ आयुष्यात गुगे, स्पिती आणि सभोवतालच्या सीमावर्ती प्रदेशांत पसरले होते. हेमिस शतकांनंतर पूर्णपणे वेगळ्या वंशात, ड्रुक्पा काग्यूमध्ये, उदयास आला; रिंचेन झंगपो यांनी स्थापन करण्यास मदत केलेल्या आधीच्या कदम परंपरेत नव्हे. तरीही दोन्ही मठ आपली सर्वात खोल भक्तिमूळे एकाच व्यक्तीकडे नेतात: पद्मसंभव, कमळजात गुरू, ज्यांनी आठव्या शतकात ओड्डियानातून हिमालयात तांत्रिक बौद्ध धर्म प्रथम नेला.

आज कोणत्याही एका मठात प्रवेश करणाऱ्या अभ्यागताला, शतके आणि पर्वतरांगा त्यांना वेगळे करत असूनही, जवळजवळ सारखेच वातावरण जाणवते. प्राचीन प्रतिमांपुढे लोण्याचे दिवे तेवत असतात, भिक्षू दैनंदिन जप आणि विधींच्या फेऱ्यांतून फिरत असतात, आणि त्या भिंतींनी आजच्या स्वरूपातील बहुतेक राष्ट्रांपेक्षा कितीतरी अधिक काळ धूर व प्रार्थना शोषून घेतल्या आहेत. ताबोच्या मातीच्या भिंती आणि रंगवलेली मंडले अनुवाद आणि विद्वत्तेच्या युगाची साक्ष देतात. तेव्हाच संस्कृत ग्रंथांचे तिबेटीत भाषांतर झाले आणि स्पितीच्या उंच वाळवंटात बौद्ध तत्त्वज्ञान रुजले. याउलट हेमिस तांत्रिक विधी आणि उत्सवांच्या युगाबद्दल बोलतो, जेव्हा नृत्य, मुखवटे आणि संगीत हेच तीच शिकवण व्यापक, आणि बहुधा निरक्षर, जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचे प्रमुख माध्यम बनले. एकत्रितपणे हे दोन मठ स्थापत्य व दैनंदिन साधनेत वज्रयान बौद्ध धर्म हिमालयात कसा स्थिरावला आणि पर्वतांना आपले कसे बनवले, याचा जवळजवळ संपूर्ण पट जतन करतात.

ताबो आणि हेमिस शेकडो किलोमीटर अंतरावर आणि सुमारे सहा शतकांच्या स्थापनेच्या अंतरावर आहेत. तरीही दोन्हींपैकी एकही भारतीय हिमालयात बौद्ध धर्म कसा रुजला याची संपूर्ण वाटचाल पूर्णपणे दाखवू शकत नाही. वेगवेगळे न वाचता एकत्र वाचल्यास, दोन्ही मठ दहाव्या शतकापासून आजपर्यंत पसरलेली एकच अखंड साधनेची परंपरा दाखवतात. साम्राज्ये, आक्रमणे आणि त्याच पर्वतखिंडींवरून गेलेली हजार हिवाळ्यांची वाटचाल असूनही ही परंपरा खंडित झालेली नाही.