शून्यता

महायानपरम्परायाः प्रकाशमये विस्तारे शून्यता — यत् प्रायः “रिक्तता” इति अनूद्यते — प्रज्ञापारमितायाः मुकुटमणिरूपेण तिष्ठति। शून्यता न विषण्णं न च नास्तिकं शून्यं सूचयति; अपि तु सा निर्दिशति यत् जगति सर्वे पदार्थाः स्वभावशून्याः सन्ति, अर्थात् अन्तर्निहितेन स्वतन्त्रेन शाश्वतेन च सारेण रहिताः। प्रत्येकः विचारः, रूपं, भावः, आकाशगङ्गा च एकाकिनि न तिष्ठति, अपि तु शुद्धायां मुक्तायां सम्भावनायाम् अवतिष्ठते, कारणानां प्रत्ययानां च अनन्तेन जालेन निरन्तरं गठ्यमाना।

पूज्यः आचार्यः नागार्जुनः शून्यतां प्रतीत्यसमुत्पादेन, अर्थात् परस्परापेक्षया उत्पत्तेः नियमेन, समीकृत्य एतत् सत्यं प्रकाशितवान्। स्वीये मूलमाध्यमककारिकायां चतुर्विंशतितमस्य अध्यायस्य अष्टादशे श्लोके सः घोषयति — यत् किमपि प्रतीत्य उत्पद्यते तत् शून्यतारूपेण व्याख्यायते, सा एव शून्यता च, स्वयं प्रतीत्यप्रज्ञप्तिः, मध्यमा प्रतिपत् अस्ति। यतो हि किमपि कठोरं स्वाश्रयं स्वरूपं न धारयति, अतः सर्वं परिवर्तितुं, वर्धितुं, रूपान्तरितुं च स्वतन्त्रम् अस्ति। यदि प्रपञ्चाः वस्तुतः घनाः अनमनीयाश्च स्युः, जीवनं स्थितौ जडीभूतं भवेत्, जन्म, आरोग्यं, आध्यात्मिकजागरणं च सर्वं असम्भवं स्यात्। अस्मिन् प्रकाशे रिक्तता अस्तित्वस्य अभावः न, अपि तु सैव अवस्था यया अस्तित्वं उत्पत्तुं शक्नोति।

एषा उदात्ता शिक्षा हृदयसूत्रे स्वीयां सर्वाधिकप्रसिद्धां अभिव्यक्तिं लभते: रूपं शून्यता, शून्यता रूपम्। परमार्थसत्यं दैनन्दिनं जगत् च द्वौ पृथक् लोकौ न स्तः। यानि गतिशीलानि रूपाणि वयं दिने दिने अनुभवामः तान्येव शून्यतायाः तेजः। यदा साधकः एकं पुष्पं गभीरं पश्यति, तदा सः सूर्यप्रकाशं, मृत्तिकां, मेघान्, मानवीयां परिचर्यां च पश्यति, याभिः तत् विकसति। पुष्पस्य पृथक् आत्मा नास्ति, तथापि तत् सजीवं प्रकटति। एवं शून्यता द्वैतं विना पारमार्थिकं लौकिकं च सेतुबद्धं करोति।

मानवजीवने शून्यतायाः साक्षात्कारः अस्तित्वगतदुःखस्य परमौषधरूपेण कार्यं करोति। मानवदुःखस्य अधिकांशः शाश्वततायाः भ्रमेषु आसक्तेः, अपरिवर्तनीयम् आत्मानं धारयितुं, बाह्यान् पदार्थान् कठोरसम्पत्तिरूपेण परिभाषितुं च उत्पद्यते। यदा शून्यतायाः प्रज्ञा हृदये उदेति, तदा ग्रहणस्य सङ्कुचिता मुष्टिः स्वाभाविकरूपेण शिथिला भवति। भयं, लोभः, द्वेषश्च स्वाधारं हारयन्ति, अचलायाः शान्तेः गम्भीरस्य च बोधस्य मार्गं दत्त्वा — यत् अस्माकं सत्यं स्वभावः उन्मुक्ताकाशवत् अनन्तः अस्ति।

शून्यता करुणातः अविभाज्या अस्ति। यदा स्वपरयोः मिथ्या सीमा पारदर्शिनी अग्राह्या च इति ज्ञायते, तदा सर्वेषां सत्त्वानां दुःखम् आत्मनः इव अनुभूयते। शून्यतायां निवसनं प्रकाशमाने परस्परसम्बद्धे जगति उन्मुक्तहृदयेन जीवनमेव, प्रत्येकं क्षणिकं क्षणं अनुपाधिकस्य समग्रस्य पवित्रं प्रकटनम् इति सम्मानयत्।

नागार्जुनस्य शिक्षा स्वकाले प्रबलं विरोधं प्राप्नोत्, यतः प्रथमश्रवणे शून्यता शून्यवादात् अभिन्ना इव भाति — यत् किमपि वास्तविकं विद्यते इति निषेधः। तस्य तर्कः विपरीतां दिशं गच्छति। सः आग्रहते यत् केवलं रिक्ताः प्रपञ्चाः, अर्थात् तादृशाः प्रपञ्चाः यत्र तान् अनमनीयं धारयन् निश्चितः सारः नास्ति, वस्तुतः उत्पद्येरन्, परिवर्तेरन्, निरुध्येरन् च। यत् वस्तु सत्यतः शाश्वतस्वभावि स्वतन्त्रं च, तत् स्वीयस्य अपरिवर्तनीयस्य सारस्य विरोधं विना एतेषु किमपि कर्तुं न शक्नुयात्। शून्यवादः प्रपञ्चान् सर्वथा निषेधति, शून्यता तु प्रपञ्चाः कथं प्रथमतः विद्यमानाः कालेन सह गन्तुं शक्नुवन्ति इति सम्यक् व्याख्याति। उभौ मतौ परस्परं वर्णक्रमस्य प्रतिवेशिनौ न, अपि तु सर्वथा भिन्नानां प्रश्नानां उत्तरे स्तः।

अस्मिन् उपदेशे पुष्पस्य प्रतिमा स्वस्थानं अर्जति, यतः सा अमूर्तं दावं केवलं श्रद्धया न, अपि तु साधारणेन निरीक्षणेन सत्यापनीयं करोति। साधकः प्रमाणात् शून्यतां स्वीकृत्य पश्चात् पुष्पं सूर्यप्रकाशात्, मृत्तिकातः, वर्षातः, उद्यानपालस्य परिचर्यातः च पुनः अनुसरेत् इति आवश्यकं नास्ति; पुष्पस्य अस्तित्वस्य परस्परापेक्षः स्वभावः एव सूक्ष्मावलोकनेन प्रकटति। एकस्मिन् पुष्पे एषः प्रतिरूपः स्पष्टं दृष्टे, सैव अन्तःसम्बद्धता चिन्तने, सम्बन्धे, आत्मभावे च दृश्यते, प्रत्येकं तुल्यरूपेण तैः प्रत्ययैः गुम्फितं यान् तत् न निर्मितवान्, यतः च तत् पृथक् कर्तुं न शक्नोति।

शून्यतायाः करुणायाश्च मध्ये सम्बन्धः आध्यात्मिकदृष्टेः उपरि योजितः नैतिकनिर्देशः न; स तु शून्यता स्वपरसीमाविषये यत् प्रकटयति तस्मात् साक्षात् अनुसरति। यदि कोऽपि सत्त्वः तादृशं स्थिरं स्वतन्त्रं आत्मरूपं न धारयति यत् एकस्य व्यक्तेः दुःखं अन्यस्य दुःखात् वस्तुतः पृथक् कुर्यात्, तर्हि ग्रहणशीलं मनः यः भेदः मम वेदनायाः तव वेदनायाः च मध्ये कल्पयति, सः कदापि तथा दृढः नासीत् यथा अनुभूयते। अस्यां शिक्षायां करुणा केवलं तदेव यत् स्पष्टदर्शनं जनयति, यदा सा मिथ्या विभक्तिः विलीयते; न तु पृथक् सद्गुणः यम् साधकः प्रज्ञया सह सम्वर्धयेत्, अपि तु प्रज्ञायाः एव स्वाभाविकः अभिव्यक्तिः।

मूलमाध्यमककारिकायाः चतुर्विंशतितमे अध्याये नागार्जुनेन शून्यतायाः प्रतीत्यसमुत्पादेन सह अभेदः प्रत्यक्षं द्वयोः विपरीतयोः भ्रमयोः प्रति निर्दिष्टः आसीत्, येषां साधकस्य निष्ठायै स्पर्धा सः अपश्यत्। एकः भ्रमः, शाश्वतवादः, मन्यते यत् वस्तूनि स्थिरं शाश्वतं सारं धारयन्ति यत् सर्वेषां प्रत्यक्षाणाम् अधः अपरिवर्तितं तिष्ठति। अपरः, शून्यवादः, मन्यते यत् यतः किमपि तादृशं शाश्वतसारं न धारयति, अतः वस्तुतः किमपि न विद्यते। मध्यमा प्रतिपत् उभयोः मध्ये पदं निदधाति, पुष्टीकुर्वती यत् प्रपञ्चाः यतः तेषु शाश्वतवादः आग्रहते स्थिरः सारः नास्ति, अतः एव कार्यं कुर्वन्ति, उत्पद्यन्ते, फलानि च जनयन्ति, तथापि ते महत्त्वपूर्णाः, पीडिताः, आरोग्यं प्राप्ताः च भवितुं पर्याप्तं वास्तविकाः सन्ति, यत् शून्यवादः सर्वथा निषेधति।

महायानपरम्परा शून्यतां निरन्तरध्यानेन साक्षात् बोधितव्यं विषयं मन्यते, न तु दार्शनिकनिष्कर्षरूपेण, यः एकदा तर्केण गन्तव्यः पश्चात् च परित्याज्यः। हृदयसूत्रस्य घोषणा — रूपं शून्यता, शून्यता रूपम् — महायानसमुदायेषु दैनन्दिनं पठ्यते, न तु शब्दाः स्वयं जादुमयाः सन्ति इति कारणेन। ध्यानाभ्यासे पुनरावृत्तिः क्रमशः तां अभ्यस्तां स्थिरस्वरूपभावनां शिथिलयति, यां साधारणः प्रत्यक्षः क्षणे क्षणे पुनः निर्मिमीते। शिक्षा अनुभवस्य एव प्रत्यक्षीकरणरीत्यां परिवर्तनं याचते, न केवलं यत् साधकः परमसत्यविषये प्रश्ने पृष्टे किं स्वीकर्तुं सज्जः अस्ति तस्मिन् परिवर्तनम्।