अभ्यन्तरजातकम्

भगवान् जेतवने विहरन् राहुलमातुः विषये इमां कथामकथयत्। सा सम्प्रति श्रावस्त्यां भिक्षुणी आसीत्, वायुविकारेण पीडिता च। तस्याः पुत्रः श्रामणेरः राहुलः स्वोपाध्यायं स्थविरं शारिपुत्रम् अयाचत यत् मातुः कृते शर्करामिश्रितं चूतरसम् आनयेति। शारिपुत्रः कोसलराजस्य अतिथिः आसीत्; राजा पक्वानि चूतफलानि आनाय्य स्वहस्तेन मधुरीकृत्य निष्पीड्य स्थविरस्य पात्रं पूरितवान्। तेन रसेन सा स्वस्था अभवत्, ततः परं राजा भिक्षुण्यै नियमितं चूतपानकं प्रेषितवान्। धर्मसभायां भिक्षुषु एतद्विषये चर्चायां जातायां बुद्धेन उक्तं यत् राहुलमातुः चूतेन साहाय्यं प्रथमं नासीत्; ततः सः अतिप्राचीनां कथामकथयत्। पालिपिटके जातकसंख्या २८१ एतां कथां इमेन रूपेण सङ्गृह्णाति।

दूरे कस्मिंश्चित् युगे यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्याः शासनं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः काशीग्रामे ब्राह्मणरूपेण जातः। मातापित्रोः परलोकगमनानन्तरं सः हिमालये तपस्वी अभवत्, यत्र बहवः ऋषयः तं परितः समागताः; पश्चात् लवणमसालाहेतोः वाराणसीम् अवतीर्य राज्ञः उद्याने निवसति स्म। एतेषां तपस्विनां सद्गुणेन देवराजस्य शक्रस्य प्रासादः कम्पितः, ततः सः तान् विक्षोभयितुं निश्चितवान्। मध्यरात्रौ सः पट्टराज्ञ्यै दर्शनं दत्त्वा दिव्यस्य अभ्यन्तर-आम्रस्य विषये द्वे गाथे उक्तवान्, यत् फलं भक्षयन्त्यै नार्यै चक्रवर्तिपुत्रं प्रदास्यति।

राज्ञी रोगव्याजं कृत्वा राज्ञे अवदत् यत् तस्याः मध्य-आम्रस्य लालसा अस्ति। अमात्याः अवदन् यत् तत् द्वयोः आम्रयोः मध्ये जातः आम्रः भविष्यति; राजपुरुषाः उद्यानम् अन्विष्टवन्तः, परन्तु शक्रेण तस्य सर्वाणि फलानि अदृश्यानि कृतानि आसन्। ते निवेदयामासुः यत् किमपि न अवशिष्टम्, राजा च तपस्विनः तत् गृहीतवन्त इति मत्वा तान् प्रहारैः ताडयित्वा उद्यानात् निष्कासितवान्। शक्रस्य अभीष्टं सिद्धम्, परन्तु राज्ञ्याः लालसा अवशिष्टैव अभवत्।

राज्ञः ब्राह्मणाः उक्तवन्तः यत् सत्यः मध्य-आम्रः देवानां भागः अस्ति, यः हिमालयस्य सुवर्णपर्वते उत्पद्यते, तं केवलं शुकः एव आनेतुं शक्नोति। राजा स्वगृहस्य बलवन्तं चतुरं च शुकम् आहूय, तं प्रशस्य पुरस्कृत्य, प्रस्थापितवान्। शुकः सप्त पर्वतश्रेणीः उल्लङ्घ्य प्रत्येकस्याः श्रेण्याः शुकान् पृच्छन् उड्डीयते स्म, यावत् सप्तम्याः श्रेण्याः शुकाः तस्मै वृक्षस्य स्थानम् आख्यन्।

वृक्षः लौहजालैः कुम्भाण्डरक्षकैश्च रक्ष्यते स्म। शुकः रात्रौ अन्तः प्रविष्टः, परन्तु लौहजालानि ध्वनितवन्ति, ततः सः गृहीतः। रक्षकाः तस्य वधाय विविधान् उपायान् विचारितवन्तः, परं सः शान्तः सन् अवदत् यत् सः स्वराजस्य सेवां करोति, यः स्वस्वामिनः कृते प्राणान् ददाति सः स्वर्गं गच्छति। करुणया प्रेरिताः ते तं मुक्तवन्तः, यद्यपि अवदन् यत् ते रक्षितस्य वृक्षस्य फलं दातुं न शक्नुवन्ति। ते तं कञ्चनपत्ति-नाम्नि पर्णकुटीरे वसन्तं तपस्विनं ज्योतिरसं प्रति निर्दिष्टवन्तः, यः वैश्रवणात् प्रतिवारं चत्वारि फलानि प्राप्नोति।

ज्योतिरसः शुकाय भक्षणार्थम् एकं फलं दत्तवान्, राज्ञे द्वितीयं फलं तस्य कण्ठे निबध्य दत्तवान्। शुकः तत् फलं राज्ञ्यै आनयत्। सा तत् अखादत्, तस्याः लालसा तृप्ता अभवत्, परन्तु तथापि तस्याः पुत्रजन्म न अभवत्।

यदा भगवान् कथां समाप्तवान्, तदा तस्याः पृष्ठे स्थितानां पात्राणां परिचयं प्रकटितवान्। राहुलमाता तस्मिन् युगे राज्ञी आसीत्; आनन्दः शुकः आसीत्; शारिपुत्रः आम्रदाता तपस्वी आसीत्; बोधिसत्त्वः उद्याने निवसन् तपस्वी आसीत्।

कथायाः परिवेशः पूर्वजन्मकथा च परस्परं प्रतिबिम्बतः: उभयत्र शारिपुत्रः राहुलसम्बद्धायै स्त्रियै आम्राणि सम्पादयति; आनन्दः राहुलमाता च उभयत्र उपस्थितौ स्तः। बुद्धस्य शिक्षा केवलं शुकस्य साहसे नहि, अपि तु अस्य दीर्घसन्ततौ आधारिता अस्ति, यत् दर्शयति यथा द्वयोः प्राण्योः मध्ये एकस्य दयायाः कर्म जन्मनि जन्मनि नूतनरूपेण पुनः प्रकटितं भवति।

बोधिसत्त्वस्य स्वकीयः भागः शुकात् यत् भिन्नः करोति, तत् संकटविरुद्धं साहसं नहि, अपि तु अन्यायस्य अनुभवः। सः तस्मात् एव उद्यानात् निष्कासितः यत्र सः निर्दोषसद्गुणेन निवसति स्म, केवलं शक्रेण रचिते अन्तर्धाने। शुकस्य पूर्णता स्वामिनः कृते मृत्युसंकटे निहिता आसीत्; तपस्विनः तु यद्यपि किमपि न कृतवन्तः, तथापि राज्ञः भ्रान्तं क्रोधं सोढवन्तः।