कुरुङ्गमिगजातकम्

पालिपिटकस्य षडधिकद्विशततमं (२०६) जातकं देवदत्तस्य चिरकालीनां शत्रुतां प्रति भगवता बुद्धेन उक्तम्। तत् पुरातनं वृत्तान्तं स्मारयति यत्र त्रयः वनमित्राणि व्याधस्य क्रौर्येण प्रायः सर्वस्वं हारयन्ति स्म, यदि तु स्पष्टतमे भये गते ऽपि अविरामी उद्धारः न अभविष्यत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वने एकः कुरुङ्गमृगः अभवत्, यस्य समीपे द्वौ भक्तौ सहचरौ आस्ताम्—ऊर्ध्वशाखायां नीडं कुर्वन् काष्ठकूटः, समीपस्थे सरसि गृहं कृतवान् कच्छपश्च। त्रयः प्रतिदिनं समेत्य वनफलानि सौहार्दपूर्णं सहवासं च विभजन्ति स्म; तेषां मैत्री तादृशी आसीत्, यया एकः अपरेभ्यः न किमपि याचते स्म यत् ते स्वयं प्रत्युत्तरे न दद्युः।

वनस्य पथे कुरुङ्गस्य पदचिह्नान् अनुसरन् व्याधः तस्य प्रभाते गमनस्थानस्य समीपे, यत्र वृक्षाः फलानि ददति, परिष्कृतात् चर्मणः गूढं पाशं विस्तारयामास। यदा कुरुङ्गः अजानन् तत् पदं न्यस्यत्, तदा चर्म तस्य पादे दृढतया बद्धम् अभवत्, यथा सः कियदपि प्रयत्नं कुर्यात्, न विमोचितः अभवत्।

कुरुङ्गस्य आर्तस्वरं श्रुत्वा कच्छपः सरसः बहिः आगतवान्, काष्ठकूटः च शाखायाः अवतीर्णः। द्वौ तत्क्षणमेव निश्चितवन्तौ यत् प्रत्येकः कथं साहाय्यं कर्तुं शक्नुयात्। कच्छपः स्वकीयैः दन्तैः कठिनं चर्मबन्धनं छेत्स्यति, काष्ठकूटश्च पुरः उड्डीय व्याधं प्रतिरोधयिष्यति, यावत् सः विस्तृतप्रदेशं न प्राप्नुयात्।

व्याधस्य कुटीरं प्रथमं प्राप्य काष्ठकूटः तस्य मानवस्य द्वारनिर्गमनं प्रतीक्षते स्म; ततः सः तस्य मुखे साक्षात् पतित्वा कूजन् पक्षाभ्यां प्रहरन् अगच्छत्, यावत् भीतः व्याधः अपशकुनं मत्वा गृहमध्ये प्रतिनिवृत्तः। यदा सः पश्चाद्द्वारेण निर्गन्तुम् इच्छति स्म, तदा पक्षी पुनः प्राहरत्, केवलं कोलाहलेन दृढत्वेन च तं कतिचित् प्रहरान् अवरुद्धवान्।

काष्ठकूटः यदा व्याधम् उपद्रवति स्म, तदा कच्छपः चर्मबन्धनं निरन्तरं चर्वति स्म। अन्ते चरमः सूत्रतन्तुः छिन्नः, मृगः च गुल्मे उत्प्लुत्य पलायितः। परन्तु तेन कच्छपः दीर्घेण श्रमेण श्रान्तः मन्दगतिः च अभवत्, तदैव यदा व्याधः अन्ततः काष्ठकूटस्य विघ्नेभ्यः मुक्तः सन् स्वयं विस्तृतप्रदेशं प्राप्नोत्।

मृगस्य स्वकीया मुक्तिः भयम् अन्तयेत्; परन्तु श्रान्तः कच्छपः समये तडागस्य सुरक्षितं स्थानं प्राप्तुं न शक्तः, पलायनात् पूर्वं व्याधेन गृहीतः अभवत्। एवं यत् पूर्णं मोचनम् इव दृश्यते स्म, तत् अर्धमात्रम् एव अभवत्।

स्वस्य सुरक्षां कथायाः अन्तं मन्यमानः न, मृगः यत्र भयं सद्यः अतिक्रान्तं तत्रैव पुनः प्रत्यागतः। सः जानीकृत्य व्याधस्य दृष्टिं स्वाभिमुखीकृत्य वनस्य गहनं प्रति अनुधावनाय प्रालोभयत्, यत्र केवलं सः एव जीवितुं पर्याप्तवेगः आसीत्। यदा व्याधः मृगस्य पथम् अनुसरन् विस्तृतप्रदेशात् दूरतरम् अगच्छत्, तदा कच्छपः शान्तं मोचितः अभवत् तथा च अक्षतः स्वतडागं प्रत्यागतः।

यदि मृगः स्वपादे मुक्ते सति गुल्मे अन्तर्हितः अभविष्यत्, तर्हि कथा द्वयोः मित्रयोः तृतीयस्य रक्षणस्य आख्यानरूपेण स्मर्येत। परन्तु तत् त्रयाणां मित्राणां वृत्तान्तः जातम्, येषु प्रत्येकः क्रमेण सर्वेषां सुरक्षायाः पूर्वं उद्धारं समाप्तुं न अङ्गीकृतवान्। मृगस्य प्रत्यावर्तनस्य निर्णयः तस्यैव सौहार्दस्य अपेक्षया अन्येन केनापि कारणेन न अपेक्षितः आसीत्, येन काष्ठकूटः स्वसुखं कच्छपः च स्वबलं पूर्वमेव त्यक्तवन्तौ; केवलं सुलभतमैः क्षणैः परिमिता मैत्री पूर्णतया परीक्षिता नास्ति।

कथान्ते भगवान् बुद्धः व्याधं देवदत्तेन, काष्ठकूटं शारिपुत्रेण, कच्छपं मौद्गल्यायनेन, मृगं च स्वेन सह अभिजानाति स्म। यत् मित्रत्वं त्रीणि वनजन्तूनि आरम्भात् अन्तपर्यन्तं सम्पूर्णोद्धारे बद्धवत्, तदेव तस्य प्रधानशिष्याणां परस्परं स्वगुरौ च ऋतुपरिवर्तेषु, प्रथमे स्पष्टतमे च भये अतिक्रान्ते बहुकालं पश्चात् अपि धारितं निष्ठा आसीत्।