कपिराजस्य बलिदानम्

भगवान् जेतवने विहारे श्रावस्त्यां निवसन् स्वज्ञातिषु भक्तिविषये इमं पावनं धर्मोपदेशं जातकट्ठवण्णनानुसारेण प्रोवाच। तस्य निमित्तम् इदम् आसीत्: कोसलस्य राजा विडूडभः अवगतवान् यत् तस्य माता सत्या शाक्यकुलीना न आसीत्, किन्तु शाक्यदास्याः पुत्री आसीत्; अतः प्रतिशोधार्थं शाक्यवंशं नष्टुं सः सङ्कल्पितवान्। बुद्धः स्वज्ञातीनां रक्षणाय विडूडभस्य मार्गे त्रिवारं स्वयं स्थितवान्, प्रत्येकवारं च राजा आदरेण प्रत्यावर्तितवान्; परं चतुर्थे वारे पूर्वकर्मणः फलं सर्वदा निवारयितुं न शक्यते इति अवगत्य बुद्धः पुनः न हस्तक्षेपं कृतवान्, शाक्याः च विनाशं प्राप्तवन्तः। तदनन्तरं बुद्धः भिक्षुभ्यः अकथयत् यत् संसारे असङ्ख्येषु जन्मसु बोधिसत्त्वः स्वज्ञातीनां कल्याणं स्वप्राणेभ्योऽपि उपरि स्थापितवान्, तच्च दृष्टान्ततया इदं जातकं संख्या 407, महाकपिजातकम्, कथितवान्।

अतिप्राचीने काले, यदा ब्रह्मदत्तः राजा पावनां वाराणसीं राज्यं शासति स्म, तदा बोधिसत्त्वः तिर्यग्योनौ जन्म गृहीतवान्, उदात्तः भव्यः कपिराजः (महाकपिः) इति। अपारेण शारीरिकबलेन, सुवर्णसमानैः दीप्तिमद्भिः रोमभिः, मानवपण्डितानपि अतिक्रम्य प्रज्ञया च समन्वितः सः हिमालयस्य घने वने अशीतिसहस्रकपीनां शान्तं गणं शासति स्म।

अस्य आश्रमस्य अन्तः पावनायाः गङ्गायाः तीरे एकः विशालः अद्भुतः आम्रवृक्षः (अम्बपुक्खः) आसीत्। तस्य शाखाः दिव्यैः अमृततुल्यैः फलैः भारयुक्ताः आसन्, यस्य गन्धः मधुरता च अतुलनीये आसीत्। मानवजातेः अतृप्तकामः स्वगणस्य विनाशं जनयितुं शक्नोतीति जानन् प्रज्ञावान् बोधिसत्त्वः कठोरम् आदेशं दत्तवान्: एकोऽपि पक्वः फलः गङ्गाजले पतितुं न दातव्यः इति। वानराः गङ्गोपरि नम्रासु शाखासु जायमानानि सर्वाणि पुष्पाणि फलानि च निष्ठया चिन्वन्ति स्म।

तेषां सावधानतायामपि एकः पक्वः आम्रः, कस्याश्चित् शाखायाः वल्मीकपृष्ठे निगूढः, मौनेन प्रवहन्त्यां नद्यां पतितः। सः प्रवहन् वाराणस्याः राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य मत्स्यजालेषु लग्नः, यदा सः अनुचरैः सह स्नानं करोति स्म। फलस्य दिव्यगन्धेन मोहितः राजा तत् आस्वादयत्। तस्य स्वर्गीयमाधुर्येण अभिभूतः सः तस्य उद्भवस्थानं ज्ञातुम् आसक्तः अभवत्।

धनुर्धरैः वनपालैः च सह गङ्गायाः प्रवाहम् अनुसृत्य दूरस्थान् हिमालयपर्वतपादान् प्रति गच्छन् राजा तं भव्यं वृक्षम् अपश्यत्, यः फलैः भरितः अशीतिसहस्रकपिभिः परिपूर्णश्च आसीत्। राजकुलाय एव तं अमृतफलं इच्छन् वाराणसीनृपः रात्रौ धनुर्धरान् आज्ञापयत् यत् ते वृक्षं सम्पूर्णतया परिवेष्टयन्तु, प्रातःकाले च प्रत्येकं कपिं शरैः हन्तुम्।

शतानां धनुर्धराणां चापानां गङ्गायाः गर्जति गह्वरस्य च मध्ये निरुद्धाः अशीतिसहस्रकपयः मृत्युभयेन रुदन्तः स्वं श्रेष्ठं राजानं शरणं गताः। बोधिसत्त्वः निर्भयेन समचित्तत्वेन तान् आश्वास्य अवदत्: “मा रुदत, मम प्रियाः प्रजाः; युष्माकं राजा युष्मान् नद्याः परतः सुरक्षां नेष्यति।”

सर्वोच्चां शाखां समारुह्य, बलं सङ्गृह्य सः गर्जद्गह्वरं अशीतिहस्तदूरं उल्लङ्घ्य सम्मुखे शैलपार्श्वे अवातरत्। तटे दृढं वेणुदण्डं दृष्ट्वा तस्य एकम् अग्रं शिलायां दृढं बद्ध्वा, अपरं स्वगुल्फयोः बद्धवान्। ततः सः वनं प्रति पुनः उत्पतितवान्। किन्तु वेणुः गह्वरस्य सम्पूर्णं विस्तारं सेतुं कर्तुं किञ्चित् लघुः आसीत्। क्षणमात्रम् अपि अविचार्य बोधिसत्त्वः उभाभ्यां हस्ताभ्यां आम्रवृक्षस्य शाखां दृढं गृहीत्वा, स्वीयं जीवन्तं देहं शून्ये प्रसार्य सेतुं पूर्णं कृतवान्।

“मम पृष्ठेन एकैकं पदं क्रमेण शीघ्रं गच्छत, स्वातन्त्र्याय!” इति वीरः राजा आज्ञापयत्। एकैकशः अशीतिसहस्रकपयः तस्य प्रसारितं शरीरम् अतिक्रम्य सम्मुखे शैलपार्श्वे सुरक्षां प्रापुः। तस्मिन् गणे पूर्वजन्मनि देवदत्तः अपि आसीत्—ईर्ष्यालुः दुष्टचित्तः कपिः, यः बोधिसत्त्वस्य अधिकारं बहुकालं प्रति रुष्टः आसीत्। स्वं उदात्तं नेतारं प्रसारितं निरुपायं च दृष्ट्वा देवदत्तः उच्चां शाखाम् आरुह्य पादाभ्यां बोधिसत्त्वस्य पृष्ठवंशे हिंसया उत्प्लुत्य, निश्चितया क्रूरतया तस्य पृष्ठवंशं भङ्क्त्वा, परपारं पलायितवान्।

तटात् सम्पूर्णं दृश्यं पश्यन् ब्रह्मदत्तः विस्मयेन अनुतापेन च अभिभूतः अभवत्। सः स्वपरिचारकान् आज्ञापयत् यत् कपिराजस्य अधः मृदुलं वस्त्रं स्थापयेयुः, वेणुरज्जुं च मृदु छिन्द्युः, येन बोधिसत्त्वः प्रवाहे पतितुं पूर्वमेव गृहीतः स्यात्। राजा तं उदात्तं वानरं सुगन्धजले स्नापयति स्म, तस्य व्रणेषु औषधतैलं प्रलेपयति स्म, मृदुशय्यायां च राजकीयं पीतं रेशमं परिधापयति स्म।

म्रियमाणस्य कपिराजस्य नेत्रेषु अश्रुपूर्णः दृष्टिं निक्षिप्य ब्रह्मदत्तः अपृच्छत्:

“हे उदात्त प्राणिन्, त्वं स्वभग्नदेहं सेतुं कृत्वा तेषां पलायमानानां कृते आत्मानं अर्पितवान्। त्वं जानासि यत् तव मृत्युः एव भविष्यति। तेषां त्वयि किं ऋणम् आसीत्, एतस्मिन् भयानके बलिदाने च त्वया किं लब्धम्?”

बोधिसत्त्वः प्रशान्तेन स्वरेण अवदत्:

“हे महाराज, अहं तेषां स्वामी रक्षकश्च आसम्। सत्यः शासकः प्रजाभ्यः करं सुखं वा न याचते, किन्तु तेषां दुःखं वहति, स्वप्राणमूल्येन च तान् हानेः रक्षति। हे राजन्, मम अन्तिमम् उपदेशं शृणु। स्वराज्यं धर्मेण शासय। करुणा तव राजदण्डः भवतु, सत्यं च तव दुर्गम्। अमात्यान्, प्रजाः, पशून्, वनस्य अपि नीचतमं वृक्षं यावत्, पिता यथा एकपुत्रं प्रति व्यवहरति तथा व्यवहर। यः धर्मेण शासति सः इह लोके सुखं, स्वर्गलोके च मुक्तिं प्राप्नोति।”

अस्मिन् शाश्वतप्रज्ञावचनैः सह महाकपिः नेत्रे निमील्य दिव्यलोकान् प्रविवेश। ब्रह्मदत्तः चक्रवर्तिनः योग्येन सम्मानेन तस्य राजकीयाम् अन्त्येष्टिं कृतवान्, तस्य पावनावशेषोपरि श्वेतं स्तूपं निर्मितवान्, शेषजीवनपर्यन्तं च परमन्यायेन अहिंसया च स्वराज्यं शासितवान्।

जेतवने उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः जातकट्ठवण्णनायां संख्या 407 इति जातकस्य वर्णनानुसारेण आगमसम्मतं सम्बन्धं प्रकटितवान्:

“तस्मिन् काले राजा आनन्दः आसीत्; दुष्टः कपिः देवदत्तः आसीत्; कपीनां परिजनः अयम् एव सभा आसीत्; अहं च स्वयं कपिराजः आसम्।”