प्रज्ञावान् शशः दानाग्निश्च

जेतवने भगवान् बुद्धः इमं जातकम् अकथयत्, यत् पालिजातकनिकायस्य सङ्ख्या ३१६ अस्ति, श्रावस्त्याः एकस्य दानशीलस्य भूस्वामिनः कारणेन। सः पूर्णं सप्ताहं भिक्षुसङ्घाय सर्वाणि उपकरणानि प्रदत्तवान्, सप्तमे दिने च स्वयं अपरानि उपहाराणि अर्पितवान्। एतस्य उदारदानस्य प्रशंसां कुर्वन् भगवान् अवदत् यत् एषा परम्परा प्राचीनानां प्राज्ञानां परम्परा अस्ति, ये कस्यापि याचकस्य कृते स्वप्राणान् अपि अर्पितवन्तः। एतस्याः परम्परायाः विस्तारं दर्शयितुं सः शशकस्य कथाम् अकथयत्।

पूर्वजन्मसु एकस्मिन् बोधिसत्त्वः नद्याः तीरे वने वसन् शशकः अभवत्, त्रिभिः अन्यैः प्राणिभिः सह घनिष्ठमैत्र्या युक्तः — एकः उद्रः, एकः शृगालः, एकः वानरश्च। प्रत्येकस्य तीरभूमौ स्वीयः आहारप्रदेशः आसीत्, प्रतिसायं ते एकत्र मिलित्वा धर्मविषये, अर्थात् बुद्धस्य उपदेशे, विचारं कुर्वन्ति स्म, यतः प्राज्ञः शशकः स्वसहचरान् दानस्य, शीलस्य तथा उपोसथव्रतस्य पालनस्य मूल्यम् अशिक्षयत्।

एकस्मिन् उपोसथदिने शशकः चिन्तितवान् यत् यदि कश्चित् याचकः भिक्षार्थम् आगच्छेत्, तर्हि तस्मै तृणमात्रं एव दातुं शक्नुयात्, यत् मानवातिथये अयोग्यम् आहारम् आसीत्। त्रयाणां स्वमित्राणां विपरीतं, ये मत्स्यं, मांसं, फलानि वा दातुं शक्नुवन्ति स्म, शशकस्य पार्श्वे मानवभोज्यं किमपि नासीत्। अतः सः सङ्कल्पितवान् यत् यदि तस्मिन् दिने कश्चित् याचकः तस्य समीपम् आगच्छेत्, तर्हि सः स्वकायम् एव अग्निना पक्त्वा दास्यति, यत् तस्य एकमात्रं दानं आसीत्।

देवराजः शक्रः एतं असाधारणं सङ्कल्पं अवगत्य तस्य परीक्षां कर्तुं निश्चितवान्। दरिद्रं क्षुधार्तं ब्राह्मणरूपं धृत्वा सः प्रथमं उद्रं प्रति गतः, यः गङ्गायाः प्लावनात् सुरक्षितरूपेण स्थले आनीतान् सप्त रक्तमत्स्यान् तस्मै अर्पितवान्। ततः सः शृगालं प्रति गतः, यः एकां गोधां, दधिपात्रं, तथा प्रहरिणः कुटीरात् अपहृतान् द्वौ शूलौ अर्पितवान्। ततः सः वानरं प्राप्तः, यः स्वतरोः पक्वानि आम्राणि तस्मै दत्तवान्। प्रत्येकः प्राणी स्वकीयं यत् किमपि आसीत् तत् स्वेच्छया उदारतया च अददात्।

अन्ते शक्रः शशकस्य समीपम् आगत्य तथैव भोजनार्थं याचनां कृतवान्। शशकः हर्षेण प्रत्युत्तरं दत्तवान्, याचकं काष्ठानि सङ्गृह्य अग्निं प्रज्वालयितुम् अवदत्, यतः तस्य अपरैः सह अनुपमं दानम् आसीत्: स्वमांसम्, यत् स्वहस्तेन प्राणिहिंसायाः निषेधं अनुल्लङ्घ्य दीयते, यतः सः जीवितः एव अक्षतः अग्नौ स्वं समर्पयिष्यति।

यदा अग्निः प्रज्वलितः, तदा शशकः तत्र प्रविशनात् पूर्वं त्रिवारं स्वकायं कम्पितवान्, यत् तस्य रोमसु लग्नाः कीटाः पलायेरन्, न तु अग्निना सह विनश्येयुः — स्वबलिदानस्य मध्येऽपि प्रदर्शिता एषा अन्तिमा करुणा।

ततः परं शशकः अविलम्बेन अग्नेः हृदये स्वं प्रक्षिप्तवान्। परन्तु ज्वालाः तं न दग्धवत्यः। शक्रः स्वशक्त्या अग्निं तुषारप्रदेशवत् कृतवान्, येन शशकः किमपि तापं न अनुभवति स्म, न तु स्वरोमकूपानां उष्णतामपि। अनुभवशून्यः चकितः शशकः अङ्गारेभ्यः उत्थाय ब्राह्मणं पृष्टवान् यत् अग्निः किमर्थं तं दग्धुं न शक्तवान्।

ततः शक्रः स्वकीयं यथार्थं रूपं प्रकटितवान्, तथा अवदत् यत् सः केवलं शशकस्य सद्गुणस्य परीक्षार्थम् आगतः आसीत्, यत् अधुना सन्देहातीतरूपेण सिद्धं जातम्, घोषयन्, “हे प्राज्ञ शशक, तव सद्गुणः समग्रे जगति ज्ञायताम्।” एतस्य कर्मणः सम्मानार्थं शक्रः पर्वतं गृहीत्वा तस्य सारं स्वहस्ते निष्पीड्य, तेन चन्द्रमुखे शशकस्य चिह्नं लिप्तवान्, येन तत् सम्पूर्णे कल्पे स्थायि भवेत्, तथा सर्वेषां लोकानां सर्वे प्राणिनः ऊर्ध्वं दृष्ट्वा शशकस्य परिपूर्णं दानं स्मरेयुः।

कथां समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्मिन् जन्मनि आनन्दः उद्रः आसीत्, मौद्गल्यायनः शृगालः आसीत्, सारिपुत्रः वानरः आसीत्, तथा स्वयं सः प्राज्ञः शशकः आसीत्, यः स्वकायं निरवशेषं दत्तवान्।

शशजातकं न तु शशकं तस्य सरलं वा अतिरिक्तं वा दानं कृतवन्तं प्रशंसति; अपि तु तत् दानं तस्य अन्तिमेन सम्भाव्यरूपेण उद्घाट्य प्रदर्शयति, स्वतन्त्रतया बिना कस्यापि फलाशया अर्पितं, तथा आत्मबलिदानस्य क्षणेऽपि लघुतमेषु जीवेषु प्रदर्शितां अन्तिमां मृदुतां च। अग्निः शीतलः अभवत्, परन्तु चन्द्रे स्थापितं चिह्नं स्थायी अस्ति — यत् अद्यापि दृश्यमानं, सत्यदानस्य कियद्दूरं गमनस्य स्मारकम्।