स्वनेत्रदाता राजा

जेतवने भिक्षवः कोसलराजस्य विषये प्रशंसया सम्भाषन्ते स्म, यः स्वनागरिकैः सह उदारतायां स्पर्धितवान् अन्ते च बुद्धाय शिविवस्त्रम् इति नाम्ना प्रसिद्धं बहुमूल्यं वस्त्रम् अर्पितवान्। बुद्धः तान् अवदत् यत् एषा अतृप्ता उदारता अतीव प्राचीनं मूलं धारयति, ततः सः तस्य राज्ञः कथाम् अकथयत्, यस्य नाम्ना तत् वस्त्रम् अद्यापि सम्मानितं भवति।

बोधिसत्त्वः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः, अरिट्ठपुरस्य राजा शिविः इति जातः। सः षड् दानशालाः पालयति स्म, यासु सार्वजनिकरूपेण दानं वितीर्यते स्म, प्रतिदिनं च विशालधनराशिं वितरति स्म, तथापि एतत् दानम् अपि विचित्रम् अतृप्तं प्रतीयते स्म। एकस्मिन् पूर्णिमादिने, विचारयन् यत् केवलं धनस्य कोऽपि दानः स्वस्य किञ्चित् अंशं अद्यापि निगृह्णाति, सः गम्भीरां प्रतिज्ञाम् अकरोत्। यदि कदाचित् मानुषं कञ्चित् दानं स्यात् यत् सः अद्यापि न दत्तवान्, यत्र स्वनेत्रे अपि सन्ति, तर्हि याचिते सति तत् तत्क्षणमेव दास्यामि।

देवराजः शक्रः एतां प्रतिज्ञां श्रुत्वा स्वयं तां परीक्षितुं सङ्कल्पितवान्। सः अन्धस्य वृद्धस्य ब्राह्मणस्य रूपं धृत्वा शिविं तस्य दानकाले उपगतः, न स्वर्णं न वा अन्नं याचमानः, किन्तु राज्ञः एकमेव नेत्रं याचमानः। दरबारः आतङ्केन व्याप्तः; अमात्याः वैद्याश्च तं विनयन्ति स्म यत् स्थाने धनं गृह्णातु, किमपि अन्यत् किन्तु एतत् न। परं शिविः तस्मिन् क्षणे अवगतवान् यत् यस्य क्षणस्य कृते तस्य प्रतिज्ञा प्रतीक्षते स्म, तस्मात् सः तां परित्यक्तुं न अनुमतवान्।

शिविः स्वराजवैद्यं शिवकम् आह्वयत्, यः तीक्ष्णौषधैः वेदनायाः सत्त्वेऽपि एकं नेत्रम् उत्पाटितवान्। यदा तत् सम्पन्नं जातं, तदा शिविः घोषितवान् यत् सर्वज्ञतायाः यत् नेत्रम् सः अन्विष्यति, तत् यत् मांसनेत्रं सः हारयति तस्मात् शतगुणं मूल्यवत् अस्ति। निरुत्साहितः न, अपि तु सन्तुष्टः सः द्वितीयम् अपि नेत्रं दत्तवान्, शिवकः तदपि उत्पाटितवान्, राजानं सर्वथा अन्धं कृत्वा।

शिविः उपहारस्य विषये न अनुतप्यत। कतिपयदिनानन्तरं सः राज्यं अमात्येभ्यः समर्प्य सरोवरस्य तटे उद्याने तापसरूपेण वसितुम् अगच्छत्। तत्र शक्रः, यस्य सिंहासनम् तप्तम् अभवत्, पथिकरूपेण आगत्य तस्मै वरं प्रदातुम् इच्छति स्म। अन्धत्वेन खिन्नः शिविः केवलं मरणं याचितवान्। ततः शक्रः पृष्टवान् यत् किं सः केवलम् अन्धत्वात् मर्तुम् इच्छति, तथा च तस्मै सत्यक्रियां कर्तुम् आह्वयत्, यतः तस्मात् एकं नेत्रं याचितम् आसीत् किन्तु सः द्वे अपि दत्तवान् आसीत्। शिविः घोषितवान् यत् प्रत्येकः याचकः तस्य हृदयस्य प्रियः अस्ति, तथा सः अधिकेन आनन्देन द्वे अपि नेत्रे दत्तवान्, यदि तस्य वचनानि सत्यानि सन्ति तर्हि तस्य नेत्रं प्रकटतु इति याचितवान्। तत्क्षणमेव तस्य कोटरेषु नूतने नेत्रे प्रकटिते, ये सत्येनैव निर्मिते इति वर्णिते — पूर्णे, सिद्धे च — ये घनभूमेः आरपार विशालान् अन्तरान् द्रष्टुं समर्थे आस्ताम्।

बुद्धः शिक्षायाः समापनं आनन्दं शल्यवैद्यं शिवकम्, अनुरुद्धं शक्रम्, तथा स्वानुयायिनः अरिट्ठपुरस्य जनाः इति परिचितवान्। सः स्वयं राजा शिविः आसीत्, इति अवदत्, यस्य उदारता तस्य स्वप्रतिज्ञया तस्याः अत्यन्तं शाब्दिकं तथा पूर्णं रूपं प्राप्ता। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ४९९ इत्यनेन अभिलिखिता अस्ति।

शिवेः दानं यत् इतीव कठिनम् अस्ति, तस्य कारणं तु एतत् यत् शक्रस्य आगमनात् पूर्वमेव सः सर्वान् पलायनमार्गान् अवरुद्धवान् आसीत्। पूर्वमेव प्रतिज्ञां कृत्वा यत् यत् याचितं तत् सर्वं सः दास्यति, स्वनेत्रे अपि इति, सः स्वयमेव तां क्षमतां निराकृतवान् यया सः याचनायाः समये सौदां वा मृदुकरणं वा कर्तुं शक्नुयात्। तस्य पुरतः यत् आश्रयः शेषः आसीत् तत् केवलं तत् वचनम् आसीत् यत् सः स्वयं पूर्वमेव कृतवान्।

एषा कथा बौद्धजगति दानस्य (उदारतायाः) पूर्णतमं प्रकटीकरणं इति स्मर्यते, यत्र सा तावत्पर्यन्तं नीता यावत् एकः मानवजीवनः नेतुं शक्नोति, तथा च तस्याः स्मृतिः अप्रत्याशितेषु स्थलेषु अवतिष्ठते। श्रीलङ्कायाः केचन नेत्रदानप्रचारकाः एतां कथां — यस्मिन् राजा स्वनेत्रे दत्त्वा प्रतिदानरूपेण किमपि न याचितवान् — तस्याः द्वीपस्य नेत्रदानपरम्परायाः सांस्कृतिकपृष्ठभूमौ सूचितवन्तः। किन्तु एषः सम्बन्धः लोकवार्तायाम् आधृतः अस्ति, न तु लिखितेतिहासे प्रलेखितः।

शक्रः शिविं स्वर्णस्य, अन्नस्य, अथवा कस्यचित् अङ्गस्य याचनया न परीक्षितवान्, यत् कोऽपि चतुरः विकल्पः कदाचित् रक्षितुं शक्यते। सः तद् एकम् एव वस्तु याचितवान् यत् राजा दत्त्वा अपि भिक्षुकान्, अमात्यान्, तथा तं राज्यं द्रष्टुं शक्नुयात् यत् तस्य सम्पूर्णं शासनं दाने व्यतीतं कृतवान्। याचनायाः एषः चयनः इदानीं यथार्थं महत्त्वपूर्णः आसीत् यतः तत् कमपि आंशिकम् उत्तरं न ददाति स्म; शिविः केवलं सर्वथा निराकर्तुं वा सर्वथा दातुं वा शक्नोति स्म, तथा च तस्य प्रतिज्ञा पूर्वमेव निर्णीतवती आसीत् यत् सः द्वयोः कं चिनोति, तस्मिन् काले यदा सः ब्राह्मणः तस्य द्वारे अपि नासीत्।