छद्दन्तजातकम्
षड्दन्तः गजराजः
षड्दन्तः गजराजः स्वस्याः ईर्ष्यालोः पूर्वपत्न्याः प्रेषितं व्याधं क्षमते, तं स्वदन्तान् स्वयमेव छेत्तुं प्रेरयति, ततः स्वे वृक्षमूले एकाकी देहं त्यजति।
भिक्षुण्याः सहसा स्मृतिः
जेतवने श्रावस्त्याः एका तरुणी भिक्षुणी भगवतः धर्मोपदेशं शृण्वती उपविष्टा आसीत्। भगवतः अद्भुतस्य रूपस्य सौन्दर्येण चकिता सा विचारितवती यत् सा पूर्वजन्मनि तस्य भार्या आसीत् वा इति। केवलम् एतस्य चिन्तनेन तस्याः तस्मिन् दूरस्थे जीवने स्मृतिः पुनरुज्जीविता, तथा यत् सा स्मरति स्म तत् तां गभीरं व्याकुलीकृतवत्: सा तस्य भार्या आसीत्, तथा तस्मिन् प्रति तस्याः तीव्रः द्वेषः आसीत्, यः कदापि पूर्णतया न शमितः। भगवान् तस्याः मनसि यत् उदितम् तत् अवगत्य, सभायाः समक्षं यत् तयोः मध्ये घटितं तत् सर्वं दर्शयितुं छद्दन्तजातकं (पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या ५१४) अकथयत्।
सुवर्णमृगयूथस्य राजा
तस्मिन् दूरस्थे जीवने बोधिसत्त्वः, पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः, छद्दन्तः इति षड्दन्तः महाश्वेतगजः अभवत्, यः हिमालयस्य सरोवरसमीपस्थायाः सुवर्णगुहायाः अष्टसहस्रगजानां यूथं शासयति स्म। तस्य द्वे प्रधाने भार्ये आस्ताम्: महासुभद्दा तथा चुल्लसुभद्दा। सः यूथं तथा परिवारं समानया मृदुतया शासयति स्म, यया सः स्वरक्षितेषु प्रत्येकेषु प्राणिषु प्रियः अभवत्।
राज्ञ्याः वर्धमानः द्वेषः
चुल्लसुभद्दायाः कटुता तस्याः गर्वस्य द्वाभ्यां लघुभ्यां आघाताभ्यां आरब्धा। एकदा सालवृक्षस्य वीथ्यां गच्छन्ती सा वायोः वृक्षशाखायाः च सरलसंयोगेन शुष्कशाखाभिः जीर्णपर्णैः च आवृता, यदा तस्याः पतिः अविचलितः अग्रे गतवान्। पश्चात्, यदा छद्दन्तः एकं विशेषतया सुन्दरं कमलं चयनितवान्, तदा सः तत् महासुभद्दायै अददात्, न तु तस्यै। एतौ घटनौ वस्तुतः कस्यापि क्षतिः नासीत्, तथापि चुल्लसुभद्दा तौ पोषितवती यावत् तौ तस्याः दृढविश्वासः अभवत् यत् तस्याः पतिः तस्याः प्रतिस्पर्धिनीं अनुग्रहति तथा तां तिरस्करोति।
क्रोधेन कृतः सङ्कल्पः
कालान्तरेण चुल्लसुभद्दा वने भ्रमतां केषाञ्चित् तपस्विनां दानं कृतवती। दानसमये सा समग्रहृदयेन प्रार्थितवती यत् सा तादृशेन सामर्थ्येन पुनर्जनिष्यते, यत् छद्दन्तस्य वधं कारयेत् तथा तस्य दन्तान् स्वसमीपम् आनयेत्। एतस्मिन् सङ्कल्पे दृढा सा अचिरेणैव मृता, तथा मद्रदेशे सुभद्दा नाम्नी मानुषी राजकुमारी रूपेण पुनर्जाता, या कालान्तरेण वाराणस्याः राज्ञः भार्या अभवत्।
कृत्रिमः रोगः
राज्ञी सुभद्दा स्वसङ्कल्पस्य स्मृतिं कदापि न त्यक्तवती। सा रहस्यमयं रोगं कृत्रिमम् अभिनीतवती, यं राज्ये कोऽपि वैद्यः निवारयितुं न शक्नोति स्म, तथा राज्ञः समक्षं दृढमुक्तवती यत् केवलं हिमालयस्य गहने भागे विशिष्टः औषधिः एव तां रक्षितुं शक्नोति। राजा स्वराज्यस्य प्रत्येकं आखेटकं, प्रायः षष्टिसहस्रान्, आह्वयति स्म यत् ते तस्याः अपेक्षितं वस्तु अन्वेषयेयुः। सुभद्दा सभासदः समीक्ष्य तेषु सोणुत्तरम् इति एकं चितवती, तस्मै पञ्च उत्तमग्रामान् दत्तुं प्रस्तुतवती, यदि सः तस्याः अपेक्षितं वस्तु आनयेत्।
तस्य प्राप्तिः सप्तवर्षैः
सुभद्दा सोणुत्तराय तस्य सम्मतेः अनन्तरमेव तस्याः इच्छायाः यथार्थरूपं अकथयत्: गजराजस्य छद्दन्तस्य षड् दन्ताः, येन केनापि उपायेन अपि। सोणुत्तरः मिथ्याजटाभिः, सन्न्यासिनां पीतवर्णवस्त्रैश्च आच्छादितः परिव्राजकरूपं धृत्वा हिमालयं प्रति प्रस्थितः। सः सप्तदश दुर्गमाः भूमिभागान् षड् महापर्वतश्रेणीः च अतिक्रम्य, सप्तवर्षाणि, सप्तमासान्, सप्तदिनानि च यात्रां कृतवान्, यावत् सः अन्ततः तत् सरोवरं प्राप्तः, यत्र छद्दनः स्नानं करोति स्म। तत्र सः गूढं गर्तं खनित्वा प्रतीक्षितवान्।
विषलिप्तः बाणः
यदा छद्दनः स्नातुम् आगतः, तदा सोणुत्तरः गूढस्थानात् विषलिप्तं बाणं मुक्तवान्, येन महागजः व्रणितः, यस्य दाहः तस्य सर्वं शरीरं व्याप्नोत्। स्वयातनायां छद्दनस्य प्रथमा प्रवृत्तिः गूढं आक्रमणकारिणं चूर्णयितुं आसीत्। परन्तु पीतवस्त्राणि दृष्ट्वा सः स्वक्रोधं सम्पूर्णतया निवारितवान्, यतः परिव्राजकस्य चिह्नधारिणं कस्यापि हानिं कर्तुं स्वजीवनव्ययेऽपि सः स्वयं अनुमतिं न दत्तवान्।
वेदनायां करुणा
छद्दनः कम्पमानं आखेटकं पृष्टवान् यत् सः किमर्थम् एतत् कृतवान्, तदा सोणुत्तरः स्वीकृतवान् यत् राज्ञी सुभद्दा तं दन्तानाम् कृते प्रेषितवती। शीघ्रम् अवगत्य यत् बाणस्य पश्चाद् यथार्थः व्रणः हस्तिदन्तलोभः नासीत्, अपि तु भार्यायाः पुरातनः अविपक्वः द्वेषः, यस्याः प्रेम सः कदापि सम्यक् अनुभवितुं न शक्तवान्, छद्दनः आखेटकं स्पष्टम् अवदत् यत् सः स्वदन्तान् तथा तेषां नष्टत्वस्य चिन्तां यथेष्टं महत्त्वं न ददाति। सः तान् तस्य महतः लक्ष्यस्य कृते स्वेच्छया दास्यति, यत् लक्ष्यं कस्यापि द्वेषस्य अपेक्षया अतीव महत्तरम् आसीत्।
दत्तानि, न गृहीतानि दन्तानि
सोणुत्तरः स्थितस्य गजस्य दन्तान् छेदितुं यथेष्टम् उच्चः न आसीत्, अतः छद्दनः जानुभ्यां भूमौ पतित्वा शीर्षं नम्य तानि सुप्रवेश्यानि कृतवान्। तथापि सोणुत्तरस्य हस्ताः अत्यधिकं कम्पन्ते स्म यत् सः करपत्रं सम्यक् चालयितुं शक्नोति स्म, अतः छद्दनः स्वयमेव शुण्डेन करपत्रं गृहीत्वा आखेटकस्य मुष्टिं मार्गदर्शितवान्, फलकं स्वयं पुरोऽपि पश्चाच्च चालयन्, यावत् षडपि दन्ताः मुक्ताः अभवन्।
द्वे मरणे
सोणुत्तरः इतरयूथस्य प्रत्यागमनात् पूर्वमेव दन्तैः सह वनात् पलायितवान्। छद्दनः एकाकी रक्तस्रावेन पीडितः यूथनायकत्वं यत्र एतावत्कालं कृतवान् तस्य वृक्षस्य अधः मृतवान्, यतः कोऽपि तं प्रेमपूर्वकं प्राप्तुं पूर्वमेव सः मृतः। यदा सोणुत्तरः अन्ततः षड् दन्तान् राज्ञ्याः सुभद्दायाः पुरतः स्थापितवान्, तदा तेषां दर्शनेन तस्याः अन्तःस्थं किमपि भग्नम्, यत् तस्याः सङ्कल्पेन कदापि गणितं न आसीत्। स्वकृतस्य शोकः, एकस्य प्राणिनः प्रति यः कदाचित् तस्याः स्वपतिः आसीत्, तां एतावत् अभिभूतवान् यत् तस्याः हृदयं विफलम् अभवत्, सा तस्मिन् एव दिने मृता।
बुद्धस्य पूर्वजन्मपरिचयः
भगवान् तस्याः युवायाः भिक्षुण्याः कृते, यस्याः स्मृतिः इयं कथां प्रेरितवती, तस्यां कथायां पात्राणां परिचयं दत्त्वा कथां समापयत्। सः स्वयं छद्दनः आसीत्, षड्दन्तः राजा, यः स्वतरोः अधः एकाकी मृतः। सा स्वयं चुल्लसुभद्दा आसीत्, यस्याः लघवः पोषिताः क्लेशाः सङ्कल्पे परिणताः, यत् द्वयोः प्राणानां व्ययम् अकरोत्। आखेटकः सोणुत्तरः, यः तस्याः प्रतिशोधं कार्यान्वितवान् तथा यत् करुणा अपि निवारयितुं न शक्नोति स्म, तत् गृहीत्वा पलायितवान्, सः देवदत्तः आसीत्।
लघुक्लेशाः यत् सम्पूर्णां कथां धारयन्ति
प्रारम्भे चुल्लसुभद्दां यत् आहतवत्, तत् वस्तुतः कोऽपि यथार्थः विश्वासघातः नासीत्। पतितानि शुष्कपत्राणि अपमानं न भवन्ति, न च पत्युः एकां पत्नीं प्रति अन्यायेन दत्तं उपहारः अन्यां प्रति स्वतः तिरस्कारकर्म भवति, यद्यपि सः अविचारितः स्यात्। जातकं जानाति यत् इयं लघुता जानीतव्या, यतः सङ्कल्पः, पुनर्जन्म, आखेटकः, द्वे मरणे च — एतेषां सर्वेषां श्रृङ्खला तेभ्यः आघातेभ्यः आरभते, येषु एकः सरलः सत्यसंवादः एकस्मिन् अपराह्ने विलीनं कर्तुं शक्नोति स्म। यत् लघुतरम् अपमानं हिमालयस्य सप्तवर्षीयं मृगयां परिणतवत्, तत् मूलघावस्य विशालता नासीत्, अपि तु चुल्लसुभद्दायाः तं त्यक्तुम् अनिच्छा। सा तं सम्पूर्णजीवनं यावत् पोषितवती, यावत् सः एतावत् दृढः अभवत् यत् सा तस्मै मरणाय हत्यायै वा सिद्धा अभवत्।
प्रतिशोधात् दीर्घतरा क्षमा
छद्दनस्य स्वमरणे प्रतिक्रिया जातकस्य वास्तविकं केन्द्रम् अस्ति। तस्य क्रोधस्य सर्वं कारणं आसीत्: गूढः आक्रमणकारी, विषाक्तः व्रणः, स्वकीयस्य वस्तुनः अपहरणं च। तथापि सः आखेटकाय तत् दत्तवान्, यत् हिंसा तस्मात् हर्तुं प्रयतिता आसीत्, न यतः दन्ताः तस्मै किमपि न अर्थवन्तः आसन्, अपि तु यतः सः अवगतवान् यत् तस्य पुरतः स्थितः जनः अन्यस्य पुरातनेन अविपक्वेन वेदनेन चालितः अस्ति, न तु स्वयम् एव द्वेषेन। जातकं न याचते यत् श्रोतारः विश्वसेयुः यत् छद्दनः अन्तिमेषु क्षणेषु वेदनां नानुभवति स्म। तत् याचते यत् ते पश्येयुः यत् तस्य आखेटकाय करुणा, तथा तस्य माध्यमेन तां भार्यायै, यया सः प्रेषितः, तस्य करुणा स्वपीडां तथा स्वमरणम् अपि अतिक्रम्य, स्वयं कथायाः कथनं यथा भवति तथा तत् आकारयन्ती, तस्य मृत्योः अनन्तरम् अपि स्थायिनी आसीत्।
ज्ञातव्य-विशेषः
मुख्यपात्रः
– बोधिसत्त्वः षड्दन्तः श्वेतगजः। षड्दन्ताः अद्वितीयशक्तिं धर्मस्य च प्रतीकाः। एषः गजः पूर्वजन्मनि बुद्धत्वाय प्रयतमानः आसीत्।
कथासारः
– राज्ञी स्वप्ने षड्दन्तगजस्य दन्तान् इच्छति। व्याधः गजं हन्तुं प्रेषितः, किन्तु बोधिसत्त्वः स्वयं दन्तान् ददाति। एषः आत्मत्यागः कथायाः मुख्यभागः।
क्षमाप्रधानता
– बोधिसत्त्वः व्याधं प्रति क्रोधं न कुरुते, अपि तु करुणया दन्तान् अर्पयति। एषा क्षमा बोधिसत्त्वमार्गस्य मूलगुणः। व्याधः अपि पश्चात् पश्चात्तापं प्राप्नोति।
जातकस्य शिक्षा
– इदं जातकं त्यागं क्षमां च बोधिसत्त्वचर्यायाः आदर्शरूपेण दर्शयति। बुद्धः एतत् कथयति स्म श्रावकान् प्रति करुणायाः महत्त्वं बोधयितुम्। षड्दन्ताः षट् पारमिताः (दान-शील-क्षान्ति-वीर्य-ध्यान-प्रज्ञा) प्रतीकयन्ति।
बोधिसत्त्वस्य अलौकिकः त्यागः शीलपारमितायाः दानपारमितायाश्च सर्वोत्तममुदाहरणम्।
दानम्विषयकाः अधिककथाः
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता