ଚଦ୍ଦନ୍ତ ଜାତକ
ଛଅ ଦାନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ହାତୀର ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ଏବଂ କ୍ଷମାର କାହାଣୀ
ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଚଦ୍ଦନ୍ତ ଜାତକ କାହାଣୀର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଛଅ ଦାନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ହାତୀ ରାଜା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ନିଜର ଦାନ୍ତ ଏକ ଶିକାରୀକୁ ଦାନ କରି ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ହିମାଳୟର ଛଦ୍ଦନ୍ତ ସରୋବର ନିକଟରେ ଥିବା କାଞ୍ଚନ ଗୁମ୍ଫାରେ ଛଅଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦାନ୍ତ ଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ୱେତ ହାତୀ ରାଜା (ଛଦ୍ଦନ୍ତ) ଭାବରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଛଅଟି ଦାନ୍ତ ଦାନ, ଶୀଳ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ରୂପୀ ଛଅ ପାରମିତାର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା। ସେ ଅଶୀ ହଜାର ହାତୀଙ୍କ ପଲକୁ ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରେମରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପଟ୍ଟମହିଷୀ ଥିଲେ — ମହାସୁଭଦ୍ରା ଓ ଚୁଲ୍ଲସୁଭଦ୍ରା।
ଦିନେ ଗଜରାଜ ଏକ ଫୁଟିଥିବା ଶାଳ ବୃକ୍ଷକୁ ହଲାଇଲେ। ସେଥିରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ମହାସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, କିନ୍ତୁ ଶୁଖିଲା ଡାଳ ଓ ନାଲି ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଚୁଲ୍ଲସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଚୁଲ୍ଲସୁଭଦ୍ରା ଏହାକୁ ନିଜର ଅପମାନ ମନେକରି ଇର୍ଷାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ଯେ ସେ ବାରାଣସୀର ରାଣୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ଗଜରାଜଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଛଡ଼ାଇ ପ୍ରତିଶୋଧ ନିଅନ୍ତୁ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ସେ କାଶୀ ନରେଶ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ରାଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ମନେପକାଇ ସେ ରୋଗର ବାହାନା କରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ଯଦି ଛଅ ଦାନ୍ତ ଥିବା ହାତୀର ଦାନ୍ତ ନ ମିଳେ, ତେବେ ସେ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ। ରାଜା ସୋଣୁତ୍ତର ନାମକ ଜଣେ କ୍ରୂର ଶିକାରୀକୁ ପଠାଇଲେ।
ଶିକାରୀ ଜାଣିଥିଲା ଯେ ଗଜରାଜ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ଭଗବା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ଗାତରେ ଲୁଚି ରହି ବିଷାକ୍ତ ତୀରରେ ଗଜରାଜଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା। ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଶିକାରୀର ଶରୀରରେ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ସେ ଭାବିଲେ: "ଏହି ବସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ, ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ମୁଁ କେବେ ଆକ୍ରମଣ କରିବି ନାହିଁ।"
ଗଜରାଜ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ କାହିଁକି ସେ ଏପରି କଲେ। ଶିକାରୀ ରାଣୀଙ୍କ ଆଦେଶ କହିଲା। ସେତେବେଳେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ କରୁଣାରେ ଆଣ୍ଠୁମାଡ଼ି ବସିଲେ ଏବଂ ଶିକାରୀ ଦାନ୍ତ କାଟିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେବାରୁ ନିଜ ଶୁଣ୍ଢରେ କରତ ଧରି ନିଜର ଛଅଟି ଯାକ ଦାନ୍ତ କାଟି ଦେଲେ। ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ସଂକଳ୍ପ କଲେ: "ଏହି ଦାନ କୌଣସି ସାଂସାରିକ ଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଅଟେ।"
ଶିକାରୀ ସେହି ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ନେଇ ରାଣୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିଲା। ନିଜର ଦୟାଳୁ ପୂର୍ବ ପତିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦାନ୍ତ ଦେଖି ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟ ଅନୁତାପରେ ଫାଟିଗଲା ଏବଂ ସେ ସେହିକ୍ଷଣି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଛଦ୍ଦନ୍ତ ଜାତକ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ ତ୍ୟାଗ, ଦାନ ଓ କ୍ଷମାର ଅତୁଳନୀୟ ଉଦାହରଣ ଅଟେ।
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ଛଅ ଦାନ୍ତର ଅର୍ଥ
ଚଦ୍ଦନ୍ତ ଜାତକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହାତୀର ଛଅ ଦାନ୍ତ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ ଛଅ ପାରମିତା (ଦାନ, ଶୀଳ, କ୍ଷାନ୍ତି, ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା)ର ପ୍ରତୀକ। ଏହା ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିକୁ ସୂଚାଏ।
ଶିକାରୀର ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଏହି କାହାଣୀରେ ଶିକାରୀ ଜଣକ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ହାତୀ ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ଏହା କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ବୌଦ୍ଧ ଧାରଣାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଆତ୍ମତ୍ୟାଗର ମହତ୍ତ୍ୱ
ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ନିଜର ଛଅ ଦାନ୍ତ କାଟି ଶିକାରୀକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦାନ ପାରମିତାର ଚରମ ଉଦାହରଣ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ କେବଳ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନୁହେଁ, ବରଂ କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବନାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ।
କ୍ଷମାର ଶିକ୍ଷା
ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ହାତୀ ରାଜା ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହା ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା — ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ କରୁଣା ଓ କ୍ଷମା ଦେଖାଇବା — ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରେ।
ବୌଦ୍ଧ କଳାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ଚଦ୍ଦନ୍ତ ଜାତକ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧ କଳାରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି, ବିଶେଷକରି ସାଞ୍ଚି ଓ ଅମରାବତୀର ସ୍ତୂପରେ। ଏହି କାହାଣୀ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବଳିଦାନକୁ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଦେଇଥାଏ।
Dāna (Generosity) ବିଷୟରେ ଅଧିକ କାହାଣୀ
Buddha
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ରୁ ଅଧିକ
ସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ