सहा दंत असलेल्या हत्तीची जातक कथा
बोधिसत्त्वाचा आत्मत्याग आणि क्षमा
जातक क्रमांक 514: या पवित्र छद्दंत जातकात बोधिसत्त्व हिमालयातील छद्दंत सरोवरावर सहा दैदिप्यमान दात असलेल्या एका श्वेत गजराजाच्या रूपात जन्म घेतात. एका मत्सरी राणीने पाठवलेल्या आणि संन्याशाचे भगवे वस्त्र परिधान केलेल्या व्याधाला ते स्वतःचे सहाही दात कापून अर्पण करतात आणि त्याला क्षमा करतात — ही कथा त्याग, दान आणि असीम क्षमाशीलतेचे प्रतीक आहे.
प्राचीन काळी बोधिसत्त्वांनी हिमालयाच्या कुशीत असलेल्या छद्दंत सरोवराजवळ, कंचन गुहेमध्ये एका भव्य आणि दिव्य षड्दंत (सहा दात असलेल्या) श्वेत गजराजाच्या रूपात जन्म घेतला होता. त्यांचे सहा दात सूर्यासारखे तेजस्वी होते आणि ते दान, शील, त्याग, प्रज्ञा, वीर्य व क्षमा या सहा पारमितांचे प्रतीक होते. ते ऐंशी हजार हत्तींच्या कळपाचे धर्मपूर्वक व प्रेमाने पालन करत होते. त्यांच्या दोन पट्टराण्या होत्या — महासुभद्रा आणि चुल्लसुभद्रा.
एकदा छद्दंत गजराजाने एका बहरलेल्या साल वृक्षाला हलवले. तेव्हा वृक्षावरील सुगंधित फुले आणि परागकण महासुभद्रेवर पडले, तर सुकलेल्या फांद्या आणि लाल मुंग्या चुल्लसुभद्रेवर पडल्या. चुल्लसुभद्रेला वाटले की गजराजाने जाणूनबुजून तिचा अपमान केला आहे. तिच्या मनात मत्सराची आणि सूडाची आग भडकली. तिने अन्न-पाणी त्यागून प्राण सोडले आणि मरणसमयी असा संकल्प केला की माझा पुढील जन्म वाराणसीच्या राजाच्या राणीच्या रूपात व्हावा, जेणेकरून मी या गजराजाचे दात उपटून सूड घेऊ शकेन.
पुढील जन्मात ती काशी नरेश ब्रह्मदत्ताची पट्टराणी सुभद्रा बनली. पूर्वजन्माची आठवण ठेवून तिने राजाकडे हट्ट धरला: "मला स्वप्नात सहा दात असलेल्या गजराजाचे दर्शन झाले आहे. जर मला त्याचे दात मिळाले नाहीत, तर मी जिवंत राहणार नाही." राजाने सोणुत्तर नावाच्या एका क्रूर व्याधाला छद्दंत सरोवराकडे पाठवले.
व्याधाने हिमालयात पोहोचून छद्दंत हत्तीच्या पाणवठ्याजवळ खड्डा खणला. हत्ती संतांचा आणि भिक्षूंचा आदर करतात हे ठाऊक असल्याने, त्या कपटी व्याधाने अंगावर संन्याशाचे भगवे वस्त्र परिधान केले आणि खड्ड्यात लपून विषारी बाणाने गजराजावर वार केला.
विषारी बाण लागताच गजराजाने असह्य वेदनेने हंबरडा फोडला. परंतु जेव्हा त्यांची नजर खड्ड्यातून बाहेर आलेल्या व्याधाच्या अंगावरील भगव्या वस्त्रावर पडली, तेव्हा त्यांचा सर्व क्रोध क्षणात शांत झाला. बोधिसत्त्वांनी विचार केला: "भगवे वस्त्र हे अर्हतांचे, संतांचे पावन प्रतीक आहे. हे वस्त्र धारण केलेल्या व्यक्तीवर मी कधीही प्रहार करणार नाही." त्यांनी व्याधाला प्रेमाने विचारले: "बंधू, तू मला का मारत आहेस?" व्याधाने राणीचा आदेश सांगितला.
तेव्हा बोधिसत्त्व अत्यंत करुणेने म्हणाले: "माझ्या शरीराचे दात जर कोणाचे भले करणार असतील, तर ते खुशाल कापून घे." हत्तीराज गुडघ्यांवर बसले. व्याधाला ते भव्य दात करवतीने कापणे जमेना, तेव्हा बोधिसत्त्वांनी स्वतः आपल्या सोंडेने करवत धरून आपल्या हाडांचे दात कापून दिले आणि व्याधाच्या हाती सोपवले. प्राण सोडण्यापूर्वी त्यांनी संकल्प केला: "हे दात मी कोणा राज्याच्या किंवा वैभवाच्या प्राप्तीसाठी देत नाही, तर समस्त जगाला दुःखातून सोडवणाऱ्या सर्वज्ञ बुद्धत्वाच्या प्राप्तीसाठी अर्पण करत आहे."
व्याधाने ते तेजस्वी दात घेऊन वाराणसीच्या दरबारात राणीसमोर ठेवले. आपल्या पूर्वजन्मातील निष्पाप आणि दयाळू पतीचे रक्ताने माखलेले शुभ्र दात पाहताच राणीच्या हृदयाला पश्चात्तापाचा भयंकर धक्का बसला आणि तिचे हृदय फाटून ती जागीच मरण पावली. छद्दंत जातकातील हा असीम त्याग बौद्ध परंपरेत क्षमा आणि दानाची सर्वोच्च परिसीमा मानला जातो.
तुम्हाला माहीत आहे का?
मूळ स्रोत
ही कथा 'चदंत जातक' म्हणून ओळखली जाते, जी बौद्ध धर्मग्रंथ 'जातक' मधील एक प्रसिद्ध कथा आहे. यात बोधिसत्त्व (भविष्यातील बुद्ध) एका पवित्र, सहा दात असलेल्या पांढऱ्या हत्तीच्या रूपात जन्म घेतात.
सहा दातांचे प्रतीक
सहा दात हे बौद्ध परंपरेत सहा पारमिता (पूर्णता) — दान, शील, क्षांती, वीर्य, ध्यान आणि प्रज्ञा — यांचे प्रतीक मानले जातात. हा हत्ती केवळ शारीरिकदृष्ट्या अद्वितीय नव्हता, तर आध्यात्मिक गुणांचा साक्षात्कार होता.
तीन आत्मत्याग
कथेत बोधिसत्त्व हत्ती तीन वेगवेगळ्या प्रसंगी आपले प्राण देण्यास तयार होतो — एकदा शिकाऱ्याला मदत करण्यासाठी, दुसऱ्यांदा त्याच्या पत्नीच्या दुःखासाठी, आणि तिसऱ्यांदा शिकाऱ्याने केलेल्या विश्वासघातानंतरही. प्रत्येक वेळी तो निःस्वार्थपणे स्वतःचे शरीर अर्पण करतो.
क्षमेचा संदेश
शिकाऱ्याने हत्तीला मारून त्याचे सहा दात कापून नेले, तरी बोधिसत्त्व त्याला क्षमा करतो आणि त्याच्या कल्याणाची इच्छा व्यक्त करतो. ही कथा बौद्ध धर्मातील क्षमा आणि करुणेच्या सर्वोच्च आदर्शाचे उदाहरण आहे.
शिकारीची भूमिका
शिकारी हा एका मत्सरी राणीने पाठवलेला होता, जी पूर्वजन्मी हत्तीची पत्नी होती. तिच्या द्वेषामुळे ही शोकांतिका घडते, पण बोधिसत्त्वाच्या क्षमेने तिचाही उद्धार होतो. हे दर्शवते की द्वेषाचे परिणाम भयंकर असले तरी करुणा सर्वांना पार करते.
Dāna (Generosity) बद्दल आणखी कथा
Buddha
बौद्ध धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत