विधुरपण्डितजातकम् — प्राज्ञामात्यस्य पणः

जेतवने भिक्षवः बुद्धस्य असाधारणां तर्कशक्तिं परस्परं चर्चयन्तः आश्चर्यमगमन् — कथं सः प्रतिपक्षस्य मतं पूर्णतया खण्डयति। सः पूज्यानपि ऋषीन् क्रोधेन बलेन वा विना एव निरुत्तरान् कर्तुं शक्नोति स्म। बुद्धः अवदत् यत् अयम् एव प्रज्ञागुणः तस्य दूरतरे पूर्वजन्मनि अपि आसीत्; तथा च सः विधुरपण्डितजातकम्, पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ५४५, महानिपातस्य महाजातकेषु अन्यतमम्, कथयति स्म, येन तान् कथम् इति दर्शयेत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे विधुरपण्डितः इन्द्रप्रस्थस्य राज्ञः धनञ्जयकौरव्यस्य प्रधानामात्यः आसीत्; प्रज्ञया वाक्पटुत्वेन च विख्यातः यत् तस्य परामर्शः स्वराज्यादपि परम् अपेक्ष्यते स्म। एकदा चत्वारः महासत्त्वाः — देवराजः शक्रः, नागराजः वरुणः, गरुडराजः वैनतेयः, राजा धनञ्जयः स्वयं च — सौहार्देन विवादम् अकुर्वन् यत् तेषु कस्य सद्गुणः श्रेष्ठतमः। असम्मताः ते प्रश्नं विधुरपण्डितं प्रत्यानयन्, यः एकं अन्यस्मात् उन्नतं न कृत्वा, अपि तु तेषां गुणान् एकस्य चक्रस्य समानैः अरैः सह तुलयन् समाधानं दत्तवान् — प्रत्येकः आवश्यकः, कश्चित् न श्रेष्ठः। अनेन उत्तरेण प्रसन्नाः चत्वारोऽपि प्रत्येकं तस्मै बहुमूल्यम् उपहारं दत्तवन्तः — शक्रः कौशेयवस्त्रम्, वरुणः इच्छामणिम्, वैनतेयः सुवर्णमालाम्, धनञ्जयः च सहस्रं धेनूः।

नागलोके प्रत्यागत्य, वरुणस्य पत्नी विमला राज्ञी स्वपतेः विधुरपण्डितस्य प्रज्ञां अत्यधिकं प्रशंसन्तं श्रुत्वा, तस्य पुनः वचनं श्रोतुम् एव अभिलाषेण ग्रस्ता अभवत्। तस्याः अभिलाषः इतः तीव्रः अभवत् यत् सा रहस्यमयं रोगं कल्पयित्वा स्वपत्ये घोषितवती यत् विधुरपण्डितस्य वास्तविकं स्पन्दमानं हृदयम् एव तां स्वस्थां कर्तुं शक्नोति। तस्याः दुहिता नागराजकुमारी इरन्दती स्वमातरं रक्षितुं व्याकुला स्वयम् अलङ्कृत्य पर्वतपार्श्वे नृत्यं कृतवती, यत् तत् प्राप्तुं समर्थं वीरम् आकर्षयेत्। तस्याः प्रदर्शनेन पुण्णकस्य दृष्टिः आकृष्टा — धनिकः यक्षसेनापतिः देववैश्रवणस्य भागिनेयः — यः तत्क्षणमेव अनुरक्तः, तस्याः पाणिग्रहणस्य बदले विधुरपण्डितस्य हृदयम् आनेतुं प्रतिज्ञां कृतवान्।

पुण्णकः जादूमयाश्वम् आरुह्य राजानं धनञ्जयं पाशक्रीडायै आह्वयत्, स्वस्य अमूल्यं मणिं विधुरपण्डितस्य स्वशरीरेण सह पणीकृत्य। सः अलौकिकेन कौशलेन जितवान् यत् मानुषः राजा न मेलयितुं शक्नोति स्म। पणेन बद्धः विधुरपण्डितः शान्त्या स्वभाग्यं स्वीकृतवान्, केवलं स्वपरिवारं राजानं च अन्तिमया प्रज्ञया उपदेष्टुं कालं याचित्वा। ततः सः पुण्णकेन सह प्रस्थितः, यः तं केशेषु आकृष्य वनानि पर्वतांश्च लङ्घयन् नीतवान्, मार्गे च ऋषेः अविचलितशान्त्याः प्रति वर्धमानया निराशया तं साक्षात् हन्तुम् अपि प्रयतितवान्।

निराशायाः स्थाने विधुरपण्डितः सम्पूर्णां यात्रां शिक्षणस्य अवसरं कृतवान्, प्रत्येकस्मिन् चरणे स्वयं पुण्णकाय राजधर्मे, कर्मप्रवाहे, सम्यगाचारे च विस्तरेण व्याख्यन्। यक्षः, यः आरम्भे केवलं हत्यायां प्रवृत्तः आसीत्, अमात्यस्य प्रशान्तेन ज्ञानेन तथा भयकाले अपि मृदुतया विजितः अभवत्। यदा ते नागलोकं प्राप्नुवन्, तदा बन्धकः बन्धितश्च घातकस्य तस्य शिकारस्य च सदृशौ न दृश्येते स्म।

अन्ततः नागलोकं प्राप्य विधुरपण्डितः तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् विमला राज्ञी तस्य शारीरिकं हृदयं कदापि नाकाङ्क्षत। सा काव्यात्मकरूपेण तस्य प्रज्ञायाः ‘हृदयम्’ अभिप्रेतवती, केवलं तं शिक्षयन्तं श्रोतुम् इच्छन्ती। सः गम्भीरं प्रवचनं दत्तवान् यत् सम्पूर्णा नागसभा, राज्ञीसहिता, केवलं तत् श्रुत्वा एव स्वस्थाः परिवर्तिताः च अभवन्।

पुण्णकः ऋषेः सत्यस्वरूपं दृष्ट्वा तं अहिंसितं विमुच्य, वचनानुसारं इरन्दत्याः पाणिं प्राप्नोत्; नवीने आनन्दे च सः विधुरपण्डितं स्वकीयं बहुमूल्यं मणिं समर्पितवान्, ततः पूर्वं यत् तं राज्ञः धनञ्जयस्य समीपं सुरक्षितं प्रत्यानयत्। पृथिव्यां प्राज्ञतमः सः प्रथमपणात् अन्तिमविमोचनपर्यन्तं प्रमाणितवान् यत् कोऽपि बलः तस्मात् तत् किमपि नाहर्तुं शक्नोति, यत् सः स्वेच्छया दातुं चिनोति।

बुद्धः तर्कशक्त्या विस्मितान् भिक्षून् प्रति कथायाः पात्राणां अभिज्ञानं कथयन् समापयत्। तस्मिन् जन्मनि विधुरपण्डितस्य राजकीयौ मातापितरौ बुद्धस्य मातापितरौ आस्ताम्, राहुलमाता ज्येष्ठा पत्नी आसीत्, राहुलः च ज्येष्ठपुत्रः। सारिपुत्रः नागराजः वरुणः आसीत्, मौद्गल्यायनः गरुडराजः वैनतेयः आसीत्, अनुरुद्धः शक्रः आसीत्, आनन्दः च स्वयं राजा धनञ्जयः आसीत्। विधुरपण्डितः, यस्य प्रज्ञया तं प्रति प्रेषितः प्रत्येकः निरस्त्रीकृतः, स्वयं बुद्धः आसीत्।

यत् एतं जातकं सरलात् उद्धारकथायाः पृथक् करोति, तत् इदम् — विधुरपण्डितः कदापि पणेन न युध्यति, कदापि कृपां न याचते, यक्षः साक्षात् हन्तुं प्रयतमानेऽपि पुण्णकस्य ग्रहणात् पलायितुं कदापि न प्रयतते। सः द्यूतस्य फलं पराजयमात्रेण बन्धकरूपेण स्वीकरोति, स्वपरिवारेण सह अन्तिमान् घण्टान् च प्रतिरोधयोजनायाः स्थाने शिक्षणे व्यतीतयति। सम्पूर्णायाः पीडायाः समये तस्य शक्तिः यात्रायाः निराकरणे न, अपि तु मार्गमध्ये यात्रा तं परिवर्तयेत् इति निषेधे निहिता। सः तेन एव धैर्येण शिक्षयति, भले तत् राज्ञे, परिवाराय, वा स्वजीवनविरुद्धम् उद्यते हस्ताय सम्बोध्यते।

पुण्णकस्य परिवर्तनं जातकस्य केन्द्रीयदावस्य शान्तं प्रमाणम् अस्ति। सः एकेन हिंसकेन उद्देश्येन यात्रां आरभते, तं एव व्यक्तिं सह बद्धः अन्ते समाप्यते यं सः हन्तुं निर्गतः आसीत्। एतत् न तदर्थम् अभवत् यत् विधुरपण्डितः तं कस्मिंश्चित् बले पराजितवान्, अपि तु यत् वास्तविकप्रज्ञायाः निरन्तरसंसर्गः, पर्वतेषु वनेषु च द्वेषरहितम् अर्पितः, तत् कार्यम् अकरोत् यत् कोऽपि तर्कः वा कृपायाचना वा कर्तुं न शक्नोत्। जातकः सूचयति यत् भयस्य अधीने शान्त्या धृता प्रज्ञा न केवलं भयात् अतिजीवति; सा तस्य पृष्ठस्थम् उद्देश्यं शनैः विलीनयितुं शक्नोति।