वर्तककिशोरस्य सत्यक्रिया

मगधदेशे वने भिक्षुभिः सह गच्छन् बुद्धः सहसा प्रज्वलितेन दावाग्निना परिवेष्टितः अभवत्। तथापि ज्वालाः यत्र सः स्थितः आसीत् ततः षोडशहस्तमात्रदूरे एव निवृत्ताः। भिक्षवः विस्मिताः तत् तस्य वर्तमानशक्तये आरोप्य प्रशंसन्ति स्म, तदा बुद्धः अवदत् यत् एतत् संरक्षणं तु दूरपूर्वजन्मनि कृतात् सत्यक्रियायाः लब्धम्, कथां च सम्पूर्णतया अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वे काले बोधिसत्त्वः वर्तकराजरूपेण अजायत। सः अत्यल्पकालपूर्वम् अण्डात् निर्गतः, अतः उड्डयनपक्षौ अनुद्गतौ आस्ताम्। नीडात् दूरं गमनमपि न शक्नोति स्म, यत्र पितरौ आहारान्वेषणकाले तं त्यक्त्वा गतौ आस्ताम्। एकदा शुष्कऋतौ वने दावाग्निः प्रादुरभवत्, भीषणेन नादेन वनप्रदेशं व्याप्य वर्तकनीडं प्रति साक्षाद् अग्रसरत्। तस्य मार्गे सर्वे प्राणिनः पलायिताः। तस्य स्वकीयौ पितरौ अपि अन्यैः पशुभिः समेन सहजभयेन आक्रान्तौ सन्तौ उड्डयनासमर्थं शिशुम् एकाकिनं विहाय सुरक्षितं स्थानं प्रति उड्डीनौ।

आगच्छन्तीं अग्निभित्तिं दृष्ट्वा पलायनोपायम् अविन्दन् युवा वर्तकः निराशां न स्वीचकार। तत्स्थाने सः स्वमनः सद्गुणस्यैव शक्तौ निवेशितवान्, लोके सत्यसद्गुणः — सत्यनिष्ठा, करुणा, शुद्धजीवनं च — विद्यते इति चिन्तयन्। पूर्वयुगीयाः बुद्धाः सदा एवंविधान् सद्गुणान् प्राप्तवन्तः यत् निष्कपटतया आहूतं सत्यम् एव तत् साधयति यत् कायबलं कदापि न साधयेत्, इति सः अचिन्तयत्। सः स्वकीयेन सत्यक्रियया तामेव शक्तिम् आह्वातुं सङ्कल्पितवान्।

सः स्पष्टं प्रोवाच यत् तस्य पक्षौ अद्यापि उड्डयितुं न शक्नुतः, पादौ अद्यापि धावितुं न शक्नुतः, तस्य पितरौ च तं त्यक्तवन्तौ। स्वान्तःस्थेन सत्येन सद्गुणेन च सः प्राचीननाम्ना जातवेदसा सम्बोधितम् अग्निं निवर्तितुम् आज्ञापयति स्म। तस्य वचनसमाप्त्यनन्तरमेव आगच्छन्त्यः ज्वालाः सहसा स्थगिताः, तस्मिन्नेव स्थाने सर्वथा निर्वाताः — जले निमग्ना मशाल इव पूर्णतया — युववर्तकं तस्य नीडं च कृष्णवर्णे वने अक्षतौ विहाय।

एषा संरक्षा इव सम्पूर्णा चिरस्थायिनी च आसीत् यत् यत्र युवा वर्तकः सत्यक्रियाम् उक्तवान् सा भूमिः तस्मिन् सम्पूर्णे कल्पे अग्निबाधारहिता अतिष्ठत्। भिक्षवः शताब्दीनां पश्चात् अपि तत्रैव वने एतत् स्वयं प्रत्यक्षं दृष्टवन्तः। बुद्धः इह जन्मनि स्वजनकौ तस्मिन् प्राचीने काले वर्तकजनकौ आस्ताम् इति प्रकाश्य शिक्षां समापयति। सः स्वयं युवा वर्तकराजः आसीत्, यस्य सत्यवचनैः एकदा ज्वालाप्राचीरं निवर्तितम् इति सः अवदत्। इयं कथा पालित्रिपिटके जातकसंख्यायाः पञ्चत्रिंशत्तमरूपेण अभिलिखिता अस्ति।

वर्तकस्य सत्यक्रिया यद् असाधारणा, तत् तत्र सफला जाता यत्र सर्वाः सामान्याः शक्तयः तस्य विफलाः अभवन्। सः उड्डयितुं न शक्नोति स्म, धावितुं न शक्नोति स्म, स्वजनकौ पुनः आह्वातुम् अपि न शक्नोति स्म। शारीरिकम् आश्रयं किमपि अविशिष्टे सति सः तद् एकं वस्तु आश्रितवान् यत् अद्यापि पूर्णतया तस्य स्वकीयम् आसीत् — स्वसत्यतायाः सरलं तथ्यम् — तथा च तदेव तस्य अग्नेः च मध्ये स्थातुम् अनुज्ञातवान्।

अग्निः तस्मिन् एकस्मिन् क्षणे केवलं वर्तकं न अरक्षत्। सः भूमिम् अपि एकं सम्पूर्णं कल्पं यावत् सुरक्षितरूपेण चिह्नितां अकरोत्, यदा वर्तकः, तस्य जनकौ, घटनायाः साक्षिणः सर्वे च मृताः पुनर्जन्म च अनेकशः गृहीतवन्तः आसन्। एकं निष्कपटं वचनं तस्य उच्चारकस्य जीवनात् बहुदूरं व्याप्यमानां संरक्षां प्रादात्। अतः अस्यां कथायां सत्यस्य बलं न केवलं वर्तकस्य स्वजीवनरक्षायाः विषये आसीत्, अपि तु तस्मात् अपि सर्वथा दीर्घजीविनः कस्यचित् विषये इति प्रतीयते।

बुद्धः प्राचीनां कथां केवलं स्वार्थाय न स्मरन्। तस्य सह गच्छन्तः भिक्षवः तदैव स्वनेत्राभ्यां तां भूमिम् अग्निं प्रतिरुध्यमानां दृष्टवन्तः, यदा प्रथमं सत्यक्रियाम् उक्तवान् वर्तकः पीढीनां पूर्वं मृतः आसीत्। संरक्षा इयम् अद्यापि सत्यापयितुं शक्या आसीत्, न तु केवलं श्रद्धया स्वीकृता कथा। इति तत् भिक्षुभ्यः केवलपुराणादपि दृढतरम् आधारं दत्तवत्: जीवन्ती पुष्टिः यत् निष्कपटं सत्यं वक्तुः अपगमनेऽपि न नश्यति।

वर्तकः भयेन स्वघोषणाम् अविचार्य न उच्चारितवान्। पूर्वयुगीयाः बुद्धाः यदा अन्ये सर्वे उपायाः विफलाः अभवन् तदा एवंविधस्य सत्यप्रार्थनायाः आश्रयं कथं ग्रहीतवन्तः इति विचार्य क्षणं स्थितवान्। तस्य विचारक्षणः अनन्तरोक्तवचनानि इव महत्त्वपूर्णः आसीत्। अर्थात् तस्य सत्यक्रिया यत् आह्वयति तस्य यथार्थबोधे प्रतिष्ठिता आसीत्, न तु यादृच्छिकं मन्त्रसूत्रं यत् सम्भवतः फलेत् इति निराशावशेन अनुमानम्।