भूरिदत्तजातकम्

भगवान् बुद्धः एकदा उपोषथव्रतं पालयतां गृहस्थानाम् उपदेशं दत्तवान् यत् एवंविधाः प्रतिज्ञाः श्रद्धया पालनीयाः। सः अवदत् यत् अतीव पुरातने जन्मनि सः एतदेव व्रतं कस्यचिद् गुरोः प्रोत्साहनं विना अपालयत्, स्वस्य तु तस्मात् कल्पनातीतं व्ययं कृत्वा, यत् व्ययं तेषां कस्यापि कदाचित् न दातव्यं भविष्यति।

तस्मिन् पूर्वयुगे बोधिसत्त्वः जलस्याधः रत्नखचिते राज्ये नागराजकुमारः भूरिदत्तः इति जातः, नागराजस्य धृतराष्ट्रस्य तस्य राज्ञ्याः समुद्दजायाश्च पुत्रः। भूरिदत्तः एतावत् पुण्यवान् अभवत् यत् देवराजः शक्रः तं 'प्रज्ञासम्पन्नः' इति नाम दत्तवान्। तथापि नागलोकस्य सुखानि तं कदापि न तोषितवन्ति। सः तस्य स्थाने ततः उच्चतरं पुण्यम् अभिलषति स्म, येन सः एकदा देवेषु जन्म प्राप्नुयात्।

तं अभिलाषं पूरयितुं भूरिदत्तः उपोषथव्रतम् एतादृशया कठोरतया अगृह्णात्, यां कदाचित् अल्पे एव साहसं कुर्वन्ति। प्रत्येकस्मिन् पुण्यदिने सः नागलोकस्य सुरक्षां त्यक्त्वा मनुष्यलोकं प्रत्यारोहति स्म। तत्र सः यमुनानद्याः समीपे एकस्य वल्मीकस्य परितः स्वदेहं वेष्टयित्वा निश्चलः शेते स्म, शीलानि पालयन्, सर्परूपेण अरक्षितः, यत्किमपि आगच्छेत् तस्य आपदः सम्मुखीभूतः। तस्य माता जलोपरि प्रतीक्षमाणानां भयानां विषये तं सावधानं कृतवती, किन्तु भूरिदत्तः स्वप्रतिज्ञायाः अनुशासनं स्वसुरक्षातः अधिकं मान्यतवान् तथा तस्मात् न विचलितः।

एकदा एक ब्राह्मणः लुब्धकः तस्य पुत्रश्च वने भ्रमन्तः नागराजकुमारं तस्य व्रते दृष्टवन्तौ। भयं विना भूरिदत्तः तौ उदारतया स्वागतम् अकरोत्, नागलोकस्य वैभवे कञ्चित् कालं निवसितुं आमन्त्रितवान्। एतस्य आतिथ्यस्य एकवर्षानन्तरं लुब्धकः स्वगृहस्य स्मरणेन व्याकुलः अभवत्, तपस्विजीवनं स्वीकर्तुम् इच्छा इति मिथ्यादावया तं गन्तुम् आज्ञां याचितवान्। भूरिदत्तः सन्देहं विना तं गन्तुम् अनुमतवान्।

वर्षाणाम् अनन्तरं, अलम्बायनः नाम एकः भ्रमणशीलः सर्पग्राही अत्यन्तशक्तिशालिनः रत्नस्य सर्पवशीकरणमन्त्रस्य च स्वामी अभवत्। यदा लुब्धकः तस्य रत्नस्य मूल्यं अजानत्, तस्य पूर्वः कृतज्ञता-ऋणः लोभस्य पुरतः पराजितः अभवत्। सः अलम्बायनं सीधम् एव तत् वल्मीकं प्रति नीतवान् यत्र भूरिदत्तः अद्यापि स्वव्रतं पालयति स्म, राजकुमारस्य सुरक्षां एतादृशस्य निधेः कृते विक्रीय यस्य ऊपरि तस्य कोऽपि अधिकारः नासीत्। लुब्धकस्य स्वपुत्रः पितुः एतेन कर्मणा एतावत् विमुखः अभवत् यत् सः तं त्यक्त्वा विश्वासघाते भागीदारी अकरोत् न, अपि तु स्वयम् एव तपस्विजीवनं अगृह्णात्।

अलम्बायनस्य मन्त्रः भूरिदत्तं क्रूरसहजतया वशीकृतवान्, यतः राजकुमारः स्वयं कञ्चित् जीवं न हन्तुम् इति प्रतिज्ञायां बद्धः आसीत्। स्वरक्षणाय सः स्वविषस्य बिन्दुमात्रम् अपि न मुक्तवान्, यद्यपि एकदृष्ट्या एव तस्य बन्दीकर्ता नष्टः स्यात्। बन्दीकृतः प्रदर्शनाय विवशः च, सः ग्रामात् ग्रामं नीयमानः, उपहासपूर्णानां जनसमूहानां पुरतः सर्पग्राहिणः लाभार्थं आकारं वर्णं रूपं च परिवर्तयितुं बाध्यः कृतः, प्रत्येकम् अपमानं प्रतिकारं विना वचनभङ्गं विना च सहन्।

भूरिदत्तस्य माता एकेन अशुभेन स्वप्नेन व्याकुला, निश्चिता अभवत् यत् तस्य पुत्रस्य किमपि अनिष्टं जातम्, तथा तस्याः भ्रातरः तत्क्षणम् एव तं अन्वेष्टुं निर्गताः। तपस्विनः वेषं धृत्वा सुदस्सनः तस्याः भगिनी अच्चिमुखी च सह यात्रां कुर्वन्तौ वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य दरबारं प्राप्तवन्तौ, यत्र अलम्बायनः स्वबन्दिनं सिंहासनस्य पुरतः प्रदर्शनाय आनीतवान् आसीत्। तत्र सुदस्सनः सर्पग्राहिणं खुलेआम आह्वयत्, सभायाः समक्षं तस्य छलं निष्ठुरतां च उद्घाटयन्। सर्पग्राहिणः स्वकीयाः योजनाः तस्मिन् एव प्रतिपाद्य प्रत्यावर्तिताः, यया भूरिदत्तस्य वास्तविकस्य, तेजस्विनः स्वभावस्य विषये कस्यापि सन्देहः नावशिष्टः।

अन्ततः मुक्तः भूरिदत्तः चकितस्य सभायाः समक्षं स्वपूर्णनागवैभवेन उत्थितः। यदा तं लुब्धकं यः तं रत्नार्थं विक्रीतवान् आसीत्, तस्य समक्षम् आनीतः, भूरिदत्तः विश्वासघातस्य प्रतिदानरूपेण दण्डं न याचितवान्; सः तं पुरुषं सर्वथा क्षमित्वा मुक्तवान्। नागराजकुमारः स्वभ्रातृभगिनीभिः सह गृहं प्रत्यागत्य स्वप्रतिज्ञानां सद्गुणस्य च जीवनं पुनरारब्धवान्, स्वस्य अहिंसाप्रतिज्ञां स्वागते, विश्वासघाते, बन्धने च समानरूपेण अखण्डां स्थापयन्।

बुद्धः कथायाः पात्राणां नामकरणेन उपदेशं समापितवान्। यः लुब्धकः तं वञ्चितवान् आसीत्, सः देवदत्तः आसीत्, लुब्धकस्य यः पुत्रः तस्मिन् अपराधे भागीदारः न भवितुं पितरं त्यक्तवान्, सः आनन्दः आसीत्। तस्य भ्राता सुदस्सनः सारिपुत्त आसीत्, तस्य भ्राता सुभगः मोग्गल्लानः आसीत्, तस्य भगिनी अच्चिमुखी उप्पलवण्णा आसीत्। बुद्धः स्वयं भूरिदत्तः आसीत्, यः नागराजकुमारः कस्यचित् उपदेशं विना, प्रतिज्ञायाः स्वकीयेन मूल्येन तां अपालयत्। एषा कथा पालिपिटकस्य महानिपाते जातकसंख्या पञ्चचत्वारिंशदधिकपञ्चशततमा (५४३) इति अभिलिखिता।