चम्पेय्य जातकम्

भगवान् बुद्धः पालिपिटकस्य विसतिनिपातस्य मतङ्गवग्गे षट्-पञ्चाधिकपञ्चशततमम् (५०६) जातकम् इमाम् अकथयत्, गृहस्थानुयायिनां समक्षम् उपोसथशीलानां पालनं प्रशंसन्। सः अवदत् यत् पुरातनाः ज्ञानिनः एतादृशानां व्रतानां पालनार्थं नागराजत्वस्यापि वैभवं त्यक्तवन्तः, तस्य त्यागस्य परीक्षा कियत् दूरं जाता इति दर्शयितुं पूर्वजन्मनः कथां च अकथयत्।

बोधिसत्त्वः एकदा दरिद्रः पुरुषः आसीत्, यः गच्छतः नागराजस्य भव्यप्रदर्शनं दृष्ट्वा तादृशस्य वैभवस्य लोभेन आविष्टः अभवत्। तदनन्तरं कृतैः सदाचारैः दानैश्च सः नागलोके एव पुनर्जातः, अङ्गमगधयोः राज्ययोर्मध्ये चम्पानद्याः तटे स्थिते तेजस्विनि जलमग्ने प्रासादे, यत्र सः चम्पेय्यनाम्ना सम्राट् अभवत्। आरम्भे सर्पस्य रूपे जन्म प्राप्य सः निराशः अभवत्, किन्तु तस्य परिचारकाः तं पूजयन्ति स्म, कालेन सः स्वस्थानं स्वीकृत्य नागानां राजा रूपेण शासितवान्।

केवलं मानवजन्म एव तं पारमितानां समग्रं मार्गं पूर्णां बोधिं च प्रति नेतुं समर्थम् इति ज्ञात्वा, चम्पेय्यः अखण्डशुद्धतया उपोसथव्रतं पालयितुं सङ्कल्पितवान्। चान्द्रमासस्य चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां च सः स्वजलमग्नप्रासादात् निर्गत्य, मानवलोकम् आरुह्य, एकस्य सार्वजनिकमार्गस्य पार्श्वे वल्मीके कुण्डलीकृत्य शयितवान्। सः प्रत्येकं पथिकं स्वत्वचं, मांसं, अस्थीनि, रक्तं वा निःशुल्कं ग्रहीतुम् आमन्त्रितवान्, प्रतिज्ञां कृत्वा यत् तस्य कस्यापि दुर्घटनायाः सति सः विषेण न प्रहरिष्यति न च क्रोधं पोषयिष्यति। तस्य रानी सुमना मानवलोके प्रतीक्षमाणान् खतरान् अवदत्। तयोः मध्ये तेन त्रीणि संकेतानि स्थापितानि, येन सा ज्ञातुं शक्नुयात् यत् तस्य हानिः जाता वा, यदि तं प्रहृतं तर्हि जलं मलिनं भविष्यति, यदि सर्पभक्षकेन गरुडेन वा गृहीतः तर्हि तस्य रूपं लुप्तं भविष्यति, यदि सर्पग्राहिणा बन्धितः तर्हि जलं रक्तवर्णं वहिष्यति।

शक्तिशालिभिः मन्त्रैः औषधिभिश्च सज्जितः एकः युवा ब्राह्मणविद्वान् वल्मीके चम्पेय्यं प्राप्य तं अभिभूतवान्। सः तस्य हनुः बलात् उद्घाट्य, तस्य मुखे कटुकानि औषधलेपानि निष्ठीव्य निपीडितवान्, तं प्रहृतवान्, संघर्षे च तस्य दन्तान् भग्नवान्। यद्यपि चम्पेय्यः स्वोत्पीडकं तस्य समीपस्थं च प्रदेशं क्षणेन भस्मीकर्तुं समर्थं अग्निमयं श्वासं धारयति स्म, तथापि सः नेत्रे निमील्य प्रत्येकां यातनां क्रोधलेशमात्रम् अपि विना सहते स्म, स्वीकृतं व्रतं भङ्क्तुम् अनिच्छुकः। ब्राह्मणः रक्तस्रावी क्षुधितं च सर्पं बलात् पेटिकायां स्थापयित्वा ग्रामाद् ग्रामं नीत्वा, लाभार्थं उपहसितानां जनसमूहानां समक्षं तं नर्तयितुं फणान् च प्रदर्शयितुं बाध्यं कृतवान्।

बन्धनस्य एकस्मिन् मासे अतीते सुमना जलं रक्तवर्णं वहन्तं दृष्टवती, तत्क्षणमेव अवगतवती यत् सर्पग्राहिणा तस्याः पतिः गृहीतः। सा तं बनारसं यावत् अनुसृतवती, यत्र ब्राह्मणः राजसभागारे राज्ञः उग्गसेनस्य समक्षं नृत्यन्तं सर्पं प्रदर्शयितुं सज्जः आसीत्। प्रासादे प्रविश्य, रुदन्ती सा, चकितस्य सभायाः समक्षं प्रकटितवती यत् बन्धितः सर्पः साधारणः सर्पः न, अपि तु चम्पायाः शक्तिशाली नागसम्राट् आसीत्।

स्वगृहे यत् कृतं तेन लज्जया अभिभूतः राजा उग्गसेनः चम्पेय्यं ब्राह्मणात् सुवर्णेन गोभिः ग्रामैश्च मोचितवान्, तस्य तत्क्षणिकां मुक्तिं सुनिश्चितवान्। ततः चम्पेय्यः स्वबन्दिवेषं त्यक्त्वा राजानं स्वजलमग्नराज्यं द्रष्टुम् आमन्त्रितवान्, यत्र उग्गसेनः सप्तदिनानि दिव्याश्चर्याणि अवलोकितवान्। यदा राजा पृष्टवान् यत् कः तादृशं वैभवं तपस्वीनां व्रतानां कठोरतायै त्यजति, तदा चम्पेय्यः उत्तरं दत्तवान् यत् हृदयस्य यथार्थं नियन्त्रणं शुद्धिकरणं च केवलं मानवलोके एव सम्भवति। सः तदर्थम् एव मानवजन्मनः अभिलाषी आसीत्, यतः सः पूर्णां बोधिं अनुसर्तुं शक्नुयात्। राज्ञः प्रस्थानात् पूर्वं चम्पेय्यः तस्मै विशालं निधिं दत्तवान्, बनारसं तस्य परितः भूमिं च समृद्धं कृत्वा।

उपदेशस्य समापने बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। देवदत्तः सर्पग्राही ब्राह्मणः आसीत्, सारिपुत्तः राजा उग्गसेनः आसीत्, राहुलमाता रानी सुमना आसीत्, स्वयं बुद्धः चम्पेय्यः आसीत्—सः नागराजः यः प्रतिशोधात् तस्य वैभवस्य सुखात् च उपरि, यत् सः एकदा अभिलषितवान् आसीत् तथा अन्ततः मानवजन्मतः अपि न्यूनं प्राप्तवान्, अखण्डं धैर्यं क्षान्तिं नैतिकं अनुशासनं शीलं च चितवान्।