अलम्बुसा जातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने निवसन् जातकसंख्या ५२३ इत्येतां कथां कथितवान्, यथा जातकट्ठकथा अभिलिखति। एकः भिक्षुः स्वपूर्वपत्न्याः कारणात् असन्तुष्टः अभवत्। अट्ठकथा वदति यत् कथायाः पृष्ठभूमिः इन्द्रियजातके पूर्णतया प्रदत्ता अस्ति। बुद्धः भिक्षुं पृष्टवान् यत् किं सत्यम् यत् सः विचलितः अभवत्, तथा केन।

भिक्षुः स्वीकृतवान् यत् तस्य पूर्वपत्नी एव कारणम् आसीत्। बुद्धः अवदत् यत् सा पूर्वमपि तस्य अनिष्टं कृतवती। पुरा सा तं ध्यानात् पतयितवती, येन सः त्रीणि वर्षाणि विस्मृतचेतनः विक्षिप्तावस्थायां पतितः आसीत्। यदा सः चेतनां प्राप्तवान्, तदा शोकेन उच्चैः रोदितवान्। ततः बुद्धः पुरातनीं कथां प्रोक्तवान्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः काशीदेशस्य ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्तवान्। सः सर्वाः उदारकलाः अधीतवान्, ततः वने फलमूलाहारी तपस्वी अभवत्। एका मृगी तस्य मूत्रत्यागस्थानं समागत्य तृणानि खादति स्म, तस्य बीजमिश्रितं जलं च पिबति स्म। सा तस्मिन् इतीव आसक्ता अभवत् यत् गर्भं धारितवती।

यथासमयं मृगी एकं बालकं प्रासूत, बोधिसत्त्वः च तं पितृस्नेहेन पालितवान्। तस्य नाम ऋष्यशृङ्गः इति अकरोत्। यदा सः बालः पर्याप्तवयस्कः अभवत्, तदा बोधिसत्त्वः तं तपस्विजीवने प्रावेशयत्।

यदा बोधिसत्त्वः वृद्धः अभवत्, तदा सः पुत्रं वनप्रदेशं नीत्वा चेतावनीम् अददात्। हिमालयप्रदेशे पुष्पसमानसौन्दर्याः स्त्रियः सन्ति, सः अवदत्। याः कमपि तस्य वशे पतति, तं ताः सम्पूर्णतया विनाशयन्ति। युवा तपस्वी आदिष्टः यत् सः कदापि तासां प्रभावे न पतेत्।

अनन्तरं शीघ्रमेव बोधिसत्त्वः ब्रह्मलोके पुनर्जन्म प्राप्तवान्, यः शक्रस्य स्वर्गात् अपि उच्चतरः दिव्यलोकः अस्ति। ऋष्यशृङ्गः हिमालये एव स्थितः कठोरतपस्वी अभवत्। सः समाधिम् अभ्यासत्, सर्वाणि इन्द्रियाणि च संयतवान्।

ऋष्यशृङ्गस्य गुणानां प्रभावेन देवराज शक्रस्य निवासः कम्पितः। शक्रः कारणं विचार्य भयभीतः अभवत् यत् एषः तपस्वी स्वस्थानं प्राप्नुयात्। सः स्वर्गीयाम् अप्सरसं प्रेषयितुं निश्चितवान्, यत् तस्य तपस्यायाः भङ्गं करोति।

सः समग्रे स्वर्गलोके पञ्चविंशतिकोटिसंख्यासु देवदासीषु अन्वेषणं कृतवान्। केवलम् एका अप्सरा, अलम्बुषा, तस्मिन् कार्ये समर्था आसीत्। सः तां आहूय ऋषेः तपः नाशयितुम् आदिष्टवान्।

इमस्य जातकस्य गाथासु शक्रः अलम्बुषां वदति यत् सा तपस्विनः समीपं गत्वा तं वशीकुर्यात्। अलम्बुषा पृच्छति यत् शक्रः किमर्थं केवलं तां एव चितवान्। सा दर्शयति यत् शक्रस्य दिव्योद्याने नन्दनवने अन्याः अनेका अप्सरसः सन्ति, अतः तासाम् एकस्याः वारः इति वदति।

शक्रः उत्तरं ददाति यत् तस्याः कौशलसमः कोऽपि नास्ति। सा गन्तुम् अङ्गीकरोति, परन्तु भयम् अपि स्वीकरोति। सा वदति यत् अनेके मूर्खाः सन्तस्य अपमानकरणात् नरकं गतवन्तः। तथापि सा आज्ञां पालयति, प्रभाते च यदा ऋष्यशृङ्गः कुटीरं सम्मार्जति स्म, तदा सा तस्य पुरतः प्रकटिता।

ऋष्यशृङ्गः, यः कदापि तादृशं अतिथिं न दृष्टवान्, सा का इति पृष्टवान्। तस्य वचनानि दीर्घानि प्रशंसापूर्णानि च सन्ति, यानि तस्य मानसिकावस्थां दर्शयन्ति। अलम्बुषा मौनं स्थित्वा श्रुतवती। तस्य दीर्घवचनात् सा अवगतवती यत् सः कियत् विचलितः अभवत्। ततः सा तं स्वकीयं आश्रमे नेतुं आमन्त्रितवती।

यदा सा परावृत्य गन्तुम् आरभत, तदा ऋषिः तस्याः पृष्ठतः धावित्वा तां गृहीतवान्। कथा तत् स्पष्टं वदति, विवरणं विना। तस्य तपः तस्याः आकर्षणस्य पुरतः पतितम्।

अलम्बुषा शक्रस्य सभां स्मरति स्म, तदा शक्रः तयोः कृते स्वर्णरथं प्रेषितवान्। ऋषिः तया सह यत् श्लोकेषु बहवः दिवसाः इति उच्यते, तावत्कालं शयितवान्, यद्यपि तस्य शिरसः उपरि सम्पूर्णाः त्रयः वर्षाः अतीताः। ते एकक्षणवत् अतीताः।

अन्ततः सः जागृतः अभवत्। सः चतुर्दिक्षु हरिततरून् दृष्टवान्, समीपे च वेदिं, कोकिलनादेन प्रतिध्वनितानि उद्यानानि च। सः तीव्रं रोदितवान्। न कोऽपि बलिः अर्प्यते स्म, न स्तोत्रं उच्चार्यते स्म, न यज्ञः कृतः आसीत्। सः पृष्टवान् यत् अस्मिन् एकाकिनि वने कः तं पथभ्रष्टं कृतवान्, यथा रत्नभारयुक्ता नौः समुद्रेण ग्रस्यते।

अलम्बुषा विचारितवती यत् यदि सा मौनं धारयेत्, तर्हि सः तां शपेत। अतः सा तस्य पुरतः प्रकटरूपेण स्थित्वा सत्यम् अकथयत्। सा शक्रेण प्रेषिता आसीत्, तथा तस्याः चिन्तनं तस्य आनन्दं नाशितवत् इति सा अनवधानतया न अवगतवती।

ऋष्यशृङ्गः पितुः चेतावनीं स्मरति स्म। सः शोकं कृतवान् यत् तस्याः अवज्ञायाः कारणात् स्वयं नष्टः अभवत्। चतसृभिः गाथाभिः सः पितुः वचनानि पुनः उक्तवान् — तासु स्त्रीषु यासां सौन्दर्यं पद्मपुष्पसमं अस्ति — तथा अवदत् यत् सः तां शिक्षां उपेक्षितवान्। सः स्वपूर्वजीवनशैलीं निन्दितवान्, इतः परं यथोक्तं तथैव आचरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्।

ऋष्यशृङ्गः कामासक्तिं परित्यज्य पुनः गाढध्याने प्रविष्टः। यदा अलम्बुषा तस्य तपोबलं दृष्ट्वा अवगतवती यत् सः पुनः समाधिसुखं प्राप्तवान्, तदा सा भीता अभवत्। सा तस्य चरणयोः प्रणम्य क्षमां ययाचे। सा तं अवदत् यत् स्वर्गोऽपि तस्य नाम्ना कम्पितः।

ऋषिः तां मुक्तवान्। सः अवदत् यत् सः तां क्षमते, शक्रं देवान् च आशीर्वदति। अलम्बुषा प्रणम्य, बद्धाञ्जलिः तं दक्षिणतः परिक्रम्य, तस्मिन् एव स्वर्णरथे प्रस्थिता। शक्रः प्रसन्नः अभवत्, वरं दातुं च उक्तवान्; सा तु याचितवती यत् तां पुनः कदापि तपस्विनं प्रलोभयितुं न प्रेषयेत्।

उपदेशं समाप्य बुद्धः आर्यसत्यानि प्रकाशितवान्। उपदेशान्ते असन्तुष्टः भिक्षुः प्रथमं मार्गफलं प्राप्तवान्। ततः सः जन्मपरिचयं दत्तवान्: अलम्बुषा पूर्वजन्मनि भिक्षोः पत्नी आसीत्, ऋष्यशृङ्गः पथभ्रष्टः भिक्षुः आसीत्, तथा यः महान् ऋषिः तस्य पिता आसीत्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।

जातकसंख्या ५२३ मुख्यतया प्रलोभिकायाः विषये नास्ति। अयं दीर्घः स्थिरः अभ्यासः कथं सुरक्षितः इव प्रतीयते, तथापि अनवधानस्य एकस्मिन् क्षणे नश्यति, इति विषये अस्ति। ऋष्यशृङ्गः दुष्टत्वात् न पतितः। सः पतितः यतः सः पितुः चेतावनीयस्य सम्मुखीभावं न अनुभूतवान्, तदर्थं स्वं न सज्जीकृतवान्।

कथा आशाजनकापि अस्ति। यदा ऋष्यशृङ्गः जागृतः, तदा सः शोके न स्थितवान्। सः पितुः उपदेशं स्मृत्वा, कामासक्तिं परित्यज्य, ध्याने पुनः प्रत्यागतः। बुद्धः इदं चञ्चलमनसः भिक्षवे उपयुक्तं कृतवान्, यत् नष्टः मार्गः पुनः प्राप्यते। महत्त्वं तत् यत् मनुष्यः जागृतः भवति, शिक्षां स्मरति, तां पुनः अङ्गीकरोति।