अकित्तिजातकम्

भगवान् बुद्धः श्रावस्त्यां निवसन् जातकसंख्या ४८० इत्येतां कथां कथितवान्, यथा जातकट्ठकथा अभिलिखति। तस्मिन् नगरे एकः श्रद्धालुः उपासकः सप्तदिनपर्यन्तं सङ्घाय दानानि समर्पितवान्। अन्ते बुद्धः तं धन्यवादं दत्त्वा उपदिशति स्म यत् दानं दातव्यम्, गृहस्थेन वा गृहत्यागिना वा, इति। उपासकः पूर्वकालीनानां प्राज्ञानां दानविधिं श्रोतुम् इच्छति स्म। तदा बुद्धः पूर्वजन्मनः कथां प्रोक्तवान्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः एकस्य ब्राह्मणश्रेष्ठिनः पुत्रः अभवत्, यस्य गृहे अशीतिकोटयः (शतकोटिपरिमिताः) धनम् आसीत्। तस्य नाम अकित्तिः आसीत्। यदा सः चलितुं समर्थः अभवत्, तदा तस्य अनुजा यशवती जाता। षोडशवर्षे सः अध्ययनार्थं तक्षशिलां गतवान्; प्रत्यागत्य तस्य माता पितरौ किञ्चित्कालं जीवित्वा मृतौ।

अकित्तिः कुलस्य धनलेखं परिशीलितवान्। तेन दृष्टं यत् कति पूर्वपुरुषाः तत् सञ्चितवन्तः, किन्तु तेषु कोऽपि मरणसमये किमपि अपि स्वेन सह नीतवान् न आसीत्। तस्य मनः अतीव व्यथितम् अभवत्। यत् धनं जीवनात् परं कोऽपि नेतुं न शक्नोति, तत् जीवनं तस्य रक्षायां व्यतीतुं तस्मै तुच्छम् इव प्रतिभाति स्म।

सः स्वभगिनीं सम्पत्तेः रक्षायै आदिष्टवान्, परन्तु सा अपि प्रव्रजितुम् इच्छन्ती प्रत्याख्यातवती। ततः अकित्तिः घोषितवान् यत् धनार्थिनः सर्वे आगच्छन्तु। सप्तदिनपर्यन्तं सः मुक्तहस्तेन दानं ददौ, ततः गृहस्य द्वाराणि उद्घाट्य जनेभ्यः कथयामास यत् तत् दानम् अस्ति। सर्वं त्यक्त्वा सः भगिन्या सह तपस्विनौ अभवत्, प्रथमं पर्णशाखाभिः निर्मिते आश्रमे, यः वाराणस्याः प्रायः त्रियोजनदूरे आसीत्।

अनेके जनाः तत्र अकित्तिं पूजितुं आगतवन्तः, दानानि च उपचाराश्च वर्धन्ते स्म। सः शान्तिम् इच्छन् ततः प्रस्थितवान्। सः द्राविडदेशे कावीरपत्तनसमीपस्थम् उद्यानं प्रति गतवान्, ततः कारद्वीपं प्रति, यत्र महतः कारवृक्षस्य समीपे स्वनिवासम् अकरोत्। अट्ठकथा अस्य द्वीपस्य अन्यं नाम अहिद्वीपम् इति अपि वदति।

कारद्वीपे अकित्तिः कारवृक्षस्य पत्रैः जीवति स्म, तानि जलेन सिक्त्वा खादति स्म। तस्य आहारः केवलम् एतदेव आसीत्। तथापि अट्ठकथा कथयति यत् तस्य सद्गुणस्य अग्निः इतः प्रज्वलितः यत् देवराज शक्रस्य मर्मरासने उष्णता जाता। शक्रः अधः दृष्ट्वा द्वीपे तपस्विनं दृष्टवान्। सः तं परीक्षितुं निश्चितवान्।

शक्रः ब्राह्मणभिक्षुकरूपेण आगत्य भोजनवेलायां अकित्तेः पुरतः अतिष्ठत्। अकित्तिः दानस्य अवसरे हृष्टः अभवत्। सः स्वसिक्तानि पत्राणि भिक्षुकस्य पात्रे निक्षिप्तवान्, ततः परम् अभुक्तः एव आनन्देन पुण्यशान्त्या च उपविष्टवान्। परेद्युः शक्रः पुनः आगतवान्, अकित्तिः तथैव हर्षेण पुनः दत्तवान्। तृतीये दिने सः उपवासेन दुर्बलः आसीत्, तथापि पुनः दत्तवान्। सः चिन्तितवान् यत् कतिपयैः पत्रैः महती पुण्यप्राप्तिः अभवत्, सः वास्तवम् एव धन्यः अस्ति।

तृतीयदिने मध्याह्ने शक्रः स्वदिव्यवैभवेन प्रकटितः। सः अकित्तिं पृष्टवान् यत् सः किमर्थम् एतादृशं तपः करोति। अकित्तिः गाथाभिः उत्तरं दत्तवान्। सः स्वर्गं न याचते स्म; सः बुद्धस्य ज्ञानरूपां सर्वज्ञतां याचते स्म। शक्रः प्रसन्नः वरं प्रदत्तवान्, ततः गाथाभिः दीर्घः संवादः आरब्धः।

प्रत्येकवारं शक्रः वरं प्रदाने सति अकित्तिः पुरस्कारं न, मुक्तिम् अयाचत।

प्रथमं सः पुत्रपत्न्यादिधनासक्तेः मुक्तिम् अयाचत। ततः भूमिपशुधनसुवर्णदासाश्वगोषु आसक्तेः मुक्तिम्। अनन्तरं सः मूर्खान् न द्रष्टुम्, न श्रोतुम्, न तैः सह वक्तुं च याचितवान्, यतः मूर्खाः दुष्कृतं कुर्वन्ति, भारान् अनुचितान् स्वोपरि वहन्ति, संशोधनं च द्वेषन्ति। ततः सः प्रज्ञावतां दर्शनं, श्रवणं, सम्भाषणं च याचितवान्, ये शुभं कुर्वन्ति, अनुचितं भारं न वहन्ति, संशोधनं च स्वागतयन्ति।

तस्य पञ्चमी याचना आसीत् यत् सः कामासक्तेः मुक्तः भवेत्, तथा पवित्रभिक्षवः प्रतिदिनं तस्य समीपम् आगच्छेयुः येन सः तेभ्यः भोजनं दातुं शक्नुयात्। तेन उक्तं यत् तस्य दानानि कदापि न क्षीयेरन्, तस्य हृदयं दाने सदा हृष्टं तिष्ठेत्। यदा शक्रः अन्तिमं वरं प्रदातुम् इच्छति स्म, तदा अकित्तिः याचितवान् यत् शक्रः पुनः कदापि तस्य समीपं न आगच्छेत्। तस्य भयम् आसीत् यत् देवस्य वैभवं कदाचित् तं स्वव्रतात् विचालयेत्। शक्रः उत्तरं दत्तवान् यत् सः पुनः न आगमिष्यति।

उपदेशं समाप्य बुद्धः जन्मनः परिचयं दत्तवान्। अनुरुद्धः शक्रः आसीत्, बुद्धः स्वयं प्राज्ञः अकित्तिः आसीत्। अकित्तिः स्वशेषजीवनं मैत्री-करुणा-मुदिता-उपेक्षा इति ब्रह्मविहाराणां भावनायां यापितवान्, मरणानन्तरं च ब्रह्मलोके पुनर्जन्म प्राप्तवान्।

जातकसंख्या ४८० दानस्य सर्वाधिकं प्रत्यक्षं रूपं दर्शयति। अकित्तिः प्रायः शून्यात् दत्तवान्, त्रिषु दिनेषु क्रमशः, निःसन्देहम्। देवात् सः यत् याचितवान् तत् तृष्णातः मुक्तिः, मूर्खसङ्गतेः मुक्तिः, तथा तान् प्रलोभनानि च येषां आगमनं तं विचालयेत्।

श्रावस्तीनिवासिनः उपासकस्य कृते, तथा अधुना पठतां कृते, बिन्दुः शान्तः किन्तु स्पष्टः अस्ति। दानं प्रचुरतायाः प्रतीक्षां न करोति, न च तत् तदा त्याज्यं यदा स्वल्पं शेषं भवति। मापदण्डः तत्र अस्ति यत् वस्तु किती हर्षेण दीयते।