अहिगुण्डिकजातकम्

भगवान् जेतवने इमां कथां कथयति स्म, यत्र एकः नवदीक्षितः श्रामणेरः कस्यचित् विशिष्टस्य स्थविरस्य द्वारा प्रव्रज्यां प्राप्य ततः दुर्व्यवहारं प्राप्तवान्। तेन व्यवहारेण सः संघं त्यक्तवान्, स्थविरश्च तं पुनरागन्तुं प्रेरितवान्। किन्तु यदा पुनरपि द्वाभ्यां वारं तादृशः दुर्व्यवहारः अभवत्, तदा तृतीयवारं प्रत्यावर्तनं सः प्रत्याख्यातवान्, यद्यपि स्थविरः अतीव मधुरं वदति स्म। धर्मसभायां भिक्षुषु एतद्विषये चर्चायां जातायां भगवान् अवदत् यत् स युवा पूर्वजन्मनि अपि तादृशे व्यवहारे समानं संवेदनशीलः आसीत्, तदा च इमां कथामकथयत्। एषैव कथा-परिवेशः सालकजातके (संख्या ८५) पूर्णतः उक्तः अस्ति। पालिपिटकस्य जातकसंख्या ३६५ इमां कथां इमेन रूपेण लिखति, सा च पञ्चनिपातस्य गाथासु अस्ति।

वाराणस्यां कश्चन भ्रमणशीलः सर्पक्रीडकः (अहिगुण्डिकः) वानरं गृहीत्वा जनसमूहस्य पुरतः सर्पेण सह क्रीडितुं तं शिक्षितवान्, येन तस्य पशोः क्रीडाभिः स्वजीविका अर्जयेत्। तस्य स्वामिनः अधीने वानरस्य जीवनं कठोरव्यवहारेण, अल्पकोमलतया च आसीत्।

एकदा वाराणस्यां उत्सवः घोषितः। सप्तदिनानि उत्सवे सर्पेण सह प्रदर्शनं कर्तुम् इच्छन् सर्पक्रीडकः वानरं धान्यवणिजः रक्षायां न्यस्तवान्। सः धान्यवणिक् बोधिसत्त्वः आसीत् — अतीतजन्मनि स्वयं बुद्धः — यः धान्यविक्रयेण जीविकां चालयति स्म। बोधिसत्त्वः तं प्राणिनं स्वसमीपे स्वीकृतवान्।

बोधिसत्त्वः इमां व्यवस्थां केवलं सहन्न, अपि तु उत्सवावधौ वानरं सम्यक् अभोजयत्। वानरः, यः स्वस्वामिनः अधीने कदापि एतादृशीं दयाम् अनुभूतवान् नासीत्, प्रतिदिनं अधिकशान्तः स्वस्थश्च अभवत्।

सप्तमे दिने मद्योन्मत्तः सर्पक्रीडकः स्ववानरं प्रत्याहर्तुम् आगतः। सः वानरं गृहीत्वा वंशखण्डेन त्रिवारं प्राहरत्। ततः वानरं उद्याने बद्ध्वा स्वपितवान्। वानरः शृङ्खलां विमोच्य आम्रवृक्षम् आरुह्य फलानि भक्षयितुम् आरब्धवान्।

सर्पक्रीडकः जागृत्य वृक्षे वानरं दृष्ट्वा चाटूक्त्या तं अवतार्य आनेतुं विचारितवान्। सः गाथायां वानरम् आह्वयत्, तं प्रशंसितवान्, आम्राणि पातयितुं च अयाचत, यतः तयोः उभयोः जीविका वानरस्य क्रीडाभिः एव चलति इति उक्तवान्।

वानरः चतसृभिः गाथाभिः सर्पक्रीडकं प्रत्यवदत्। तेन उक्तं यत् एषा प्रशंसा शून्यः कोलाहलः अस्ति, तथा पृष्टं यत् अद्यैव मद्योन्मत्तेन यः तं भूखं स्थापयित्वा निर्दयतया प्रहरत् सः कः आसीत्। तेन उक्तं यत् यदि कदाचिद् अपि सः राजा अपि क्रियेत, तथापि सः तादृशं वरं न इच्छेत्, यतः सः सर्पक्रीडकस्य क्रूरतां तां च पीडादायिनीं शय्यां स्मरति यस्यां सः पतितः आसीत्। प्राज्ञैः गृहे सन्तुष्टैः, उदारैः, सत्कुलजैश्च सह घनिष्ठाः सम्बन्धाः कर्तव्याः इति अपि सः अवदत्। एवम् उक्त्वा वानरः वानराणां समूहे अन्तर्हितः, ततः परं सः तस्य स्वामिनः हस्तं पुनः कदापि न प्राप्तवान्।

बोधिसत्त्वः, धान्यवणिक्, कथायाः आरम्भे एव तिष्ठति — यस्य सप्तदिनानां परिचर्या वानरं दयायाः अर्थं दर्शितवती। शेषं कथागाथाः स्वयमेव कथयन्ति: वानरः सर्पक्रीडकस्य चाटूक्तिभ्यः अधिकं स्वप्रहारस्य स्मृतौ विश्वसितवान्।

बुद्धः अस्यां शिक्षायां समाप्तिं कुर्वन् कथा-परिवेशस्य नवदीक्षितं प्राचीनकथायाः वानरेण सह, दुर्व्यवहारकारिणं स्थविरं च तेन सर्पक्रीडकेन सह अभेदयत्, यः मन्यते स्म यत् मधुरवचनानि वर्षाणां प्रहारान् अपाकर्तुं शक्नुवन्ति। यथा वानरः सर्पक्रीडकस्य स्वरस्य मधुरतायाः अपेक्षया पृष्ठे पतितायाः यष्ट्याः प्रमाणे विश्वसितवान्, तथैव नवदीक्षितः स्वगुरोः पुनःपुनः प्रतिज्ञाभ्यः अधिकं स्वस्य पुनःपुनः दुर्व्यवहारस्य प्रतिरूपे विश्वसितवान्। बुद्धस्य कथनं तस्मिन् निर्णये किमपि संशोधनं न करोति, केवलं स्वीकारयति यत् सः एव निर्णयः आसीत् यं प्राज्ञः पशुः वाराणस्यां कदापि कृतवान्।