गुण जातकम्

पालिपिटकस्य जातकसंख्या 157 बुद्धेन जेतवनविहारे कथिता, यदा स्थविरः आनन्दः (बुद्धस्य प्रमुखशिष्यः) सहस्रचीवराणि प्राप्य तानि तेषां भिक्षूणां मध्ये वितीर्णवान्, येषां स्वकीयानि वस्त्राणि जीर्णानि आसन्। यदा कोसलदेशस्य राजा पृष्टवान् यत् आनन्दः एतावन्ति चीवराणि कथं स्वीकरोति, यदा सङ्घनियमाः भिक्षवे त्रीण्येव चीवराणि अनुमोदयन्ति, तदा आनन्दः व्याख्यातवान् यत् किमपि व्यर्थं न गतम्। जीर्णानि चीवराणि उत्तरीयाणि अभवन्, उत्तरीयाणि अन्तर्वासांसि, अन्तर्वासांसि आस्तरणानि, आस्तरणानि शय्यामादुराः, शय्यामादुराः अङ्गवस्त्राणि, अङ्गवस्त्राणि च अन्तिमखण्डाः अपि भित्तिलेपनस्य मृत्तिकायां मिश्रिताः। यत् प्राप्तं तस्य प्रति एषा सावधानी कृतज्ञता आनन्दस्य स्वीयेतिहासे नवीना नासीत् इति दर्शयितुं बुद्धः पूर्वजन्मनः इमां कथाम् अकथयत्।

काशीराज्ये बोधिसत्त्वः (यः भविष्यत्काले बुद्धः भविष्यति) वाराणस्याः उपरि पर्वतगुहायां निवसन् सिंहरूपेण जातः। वनस्य दलदलस्य प्रान्ते मृगं धावन् सिंहः स्वस्य कूर्दनस्य अनुमानं विकलीकृत्य गभीरे पङ्के पतितवान्, यत्र सः उदरपर्यन्तं ग्रस्तः अभवत्। सप्तदिनानि सः महान् सिंहः अन्नजलरहितः तत्र बद्धः स्थितवान्, प्रतिघण्टं स्वशक्तिः क्षीयमाणा।

सप्तमे दिने दलदले लघुतरं आहारम् अन्वेषयन् एकः शृगालः असहायं सिंहम् अपश्यत्। सः तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् सः कीदृशः प्राणी अस्ति, यः यदि स्थितिः विपर्यस्ता स्यात् तर्हि एकेनैव दंशेन तं भक्षितुं शक्नुयात्। भयात् पलायनं वा सिंहं स्वभाग्ये त्यक्तुं वा इति स्थाने, शृगालः परस्य प्राणरक्षार्थं स्वीयां सुरक्षां संकटे स्थापयितुं चितवान्। सः दृढभूमेः प्रान्तं प्राप्य रक्षणस्य प्रयत्नं कर्तुं प्रस्तावितवान्।

शृगालः तत्क्षणम् एव कार्ये प्रवृत्तः, सिंहस्य पादयोः परितः सघनं मृत्तिकां कुट्टयन् शिथिलयन्, दलदलप्रान्तात् आनीतेन जलेन तां अधिकं मृदुं कुर्वन्, कठिनभूमिं प्रति सङ्कीर्णं मार्गं खनति स्म। यदा मार्गः पर्याप्तं स्पष्टः अभवत्, तदा शृगालः सिंहं आहूय अवदत् यत् स्वपश्चाङ्गेषु यत् किमपि बलं अवशिष्टम् अस्ति तत् सङ्गृह्य कूर्दतु। सिंहः क्षीयमाणस्य बलस्य अन्तिमांशम् उपयुज्य पङ्कात् मुक्तः भूत्वा शुष्कभूमौ आरूढवान्।

स्वशरीरात् अनेकगुणं महतः प्राणस्य रक्षकाय तस्मै लघुप्राणिने कृतज्ञतया अभिभूतः सिंहः शृगालं स्वपत्न्या सह समीपस्थायां गुहायां वसितुं आमन्त्रितवान्। तस्मात् दिनात् उभौ परिवारौ आश्रयं भोजनं च सहैव अभुञ्जाताम्। सिंहः उभयोः परिवारयोः कृते मृगयां कृतवान्, वर्षाणि यावत् सिंहः शृगालश्च पार्श्वे पार्श्वे सत्यौ सखायौ इव अजीवताम्, प्रत्येकः परिवारः अन्ततः स्वकीयाः द्वौ शिशवः प्रवर्धितवन्तौ।

कालान्तरे सिंहस्य स्वपत्नी शृगालपरिवारस्य निरन्तरोपस्थित्या असन्तुष्टा अभवत्, तथा च सा शृगालपत्नीं तीक्ष्णैः प्रश्नैः पीडयितुं आरब्धवती, कथं सिंहस्य गौरवात् एतावत् अधः स्थितः प्राणी तेषां सङ्गे स्थातुम् अनुमतः इति। स्वपत्न्याः पीडां श्रुत्वा शृगालः सत्यतः भीतः सिंहं प्रति गतवान्। सः स्पष्टम् अवदत् यत् बलवन्तः सदा स्वेच्छां सिद्धयन्ति, यतः तत् तेषां स्वभावः एव अस्ति, तथा च सः अङ्गीकृतवान् यत् यदा परिवारः तं द्वेष्टि तदा तस्य समीपे स्थातुं सः सुरक्षितः अनुभवति न।

सिंहः स्वपत्नीं प्रति मुखं कृत्वा, सत्यं मृदुकरणं विना, स्मारितवान् यत् यः मित्रः सत्यमित्रस्य भूमिकां निर्वहति, सः तस्य कृते बान्धवः रक्तमांसयुक्तः च अस्ति। एतत् सत्यम् इति सः अवदत्, तस्य जन्म कियत् लघु वा अयोग्यं वा दृश्येत तत्र अविचार्य। तस्याः पुरतः स्थितः शृगालः यस्य प्राणान् सा अद्य अङ्गीकृतवती, सः एकदा हत्यावत् पङ्के हस्तं प्रसार्य तां रक्षितवान्। एतत् श्रुत्वा सिंही स्वीयाम् ईर्ष्यां परित्यज्य शृगालपरिवारेण सह सन्धिं कृतवती, तथा च उभौ परिवारौ निरन्तरं सप्त पीढीभ्यः निष्ठया बद्धौ इति स्मर्येते।

कथायाः अन्ते बुद्धः शृगालं स्वशिष्येण आनन्देन सह अभिज्ञातवान्, तथा च स्वयं दलदले प्राणरक्षितः सिंहः इति घोषितवान्। सहस्रचीवराणां सावधानं व्यवहारेण आरम्भः कृतः, तथा च शतकानां पूर्वं न सिंहेन न शृगालेन त्यक्तं कृतज्ञतायाः ऋणं, यत् कदापि व्यर्थं न गतम्, इति वृत्तं सम्पूर्णम् अभवत्।