अग्गिकजातकम्

अग्गिकजातकम् — यस्य नाम तस्मिन् शृगालस्य लक्षणभूतां शिखां दत्तवत् अग्नेः स्मृतिं जागरयति — पालिपिटके बुद्धस्य जन्मकथासु एकोनत्रिंशदधिकशततमम् (१२९) अस्ति। तत् जेतवने एकस्मिन् भिक्षौ कथितम्, यः धार्मिकस्य आकृतेः अन्तराले स्वार्थलक्ष्याणि अगोपयत्, यथा अस्यां कथायां शृगालः पूर्वं कृतवान्।

पुरा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः मूषकराजः अभवत्, स्वप्रजाभिः सह वनस्य गुहायां वसन्। एकस्मिन् ऋतौ तस्मिन् वने दावाग्निः प्रसृतः। तत्र निरुद्धः शृगालः ज्वालाभ्यः रक्षितुं स्वशिरः वृक्षमूले निपीडयत्। अग्निः शान्तेऽनन्तरं तस्य शरीरस्य सर्वाणि रोमाणि दग्धानि आसन्, केवलं शिरसः शिखरे एकः कैशगुच्छः अवशिष्टः स्थितः।

ततः पानार्थं सरोवरं गच्छन् शृगालः स्वप्रतिबिम्बं दृष्ट्वा अग्निना त्यक्तां तां विचित्रां शिखां ज्ञातवान्। तां केवलं दुर्भाग्यरूपेण अगणयित्वा, स्वदुर्भाग्यात् जीविकां प्राप्तुं मार्गः लब्धः इति सः चिन्तितवान्, मूषकनिवासं गुहां प्रति च स्वपदानि प्रेषितवान्।

मूषकगुहासमीपे शृगालः स्वयं भारद्वाजम् अग्निदेवस्य भक्तसेवकं घोषितवान्, प्रार्थयमान इव सूर्याभिमुखः एकपादेन स्थितवान्। मूषकराजः बहिः आगत्य कः असि, किमर्थम् आगतोऽसीति पृष्टवान् चेत्, शृगालः स्वीकृतां भक्तिं व्याख्यातवान्। ततः सेवां प्रस्तावितवान्: प्रातः भोजनार्थं निर्गच्छतां सायं प्रत्यागच्छतां मूषकाणां गणनां गुहाद्वारे करिष्यामि, येन कोऽपि मूषकः अज्ञातरूपेण हिंस्रजीवेन न नश्येदिति।

शृगालस्य भक्तिमयेन आचरणेन तस्य प्रस्तावस्य प्रतीयमानोपयोगितया च प्रभावितः मूषकराजः तं समुदायस्य रक्षकरूपेण अङ्गीकृतवान्। ततः प्रत्यहं प्रातः सायं च मूषकाः पङ्क्त्या शृगालस्य समीपं गच्छन्ति स्म, सः उच्चैः गणयति स्म — एकः, द्वौ, त्रयः, इत्यादि — यथा प्रतिज्ञातम्।

मूषकैः यत् न दृश्यते स्म तत् आसीत् यत् शृगालः सदा पङ्क्तेः अन्तिमं मूषकं गृह्णाति स्म भक्षयति च, गणनायाः अवसानक्षणे एव। सः स्वदंशं तस्य अन्तिमसंख्यायाः शब्दप्राप्तिक्षणे एव पतितुं कालयति स्म, येन मौनं स्वकृत्यस्य ध्वनिम् आच्छादयेत्। रात्रौ रात्रौ प्रातः प्रातः समुदायस्य संख्या एकैकेन न्यूना भवति स्म, परं कोऽपि मूषकः अस्य प्रतिरूपस्य पर्याप्तं साक्षी नाभवत् यत् सः संकेतं दद्यात्।

कालक्रमेण मूषकराजः अवलोकयत् यत् तस्य प्रजा बाह्यभयस्य कोऽपि वार्ता अविद्यमाने अपि न्यूना भवति, ततः सः पूर्वापेक्षया सावधानतया शृगालस्य गणनां लक्षयितुं प्रावर्तत। एकस्यां सायंकाले पङ्क्तेः पृथक् स्थित्वा सः सूक्ष्मतया अवलोकयत् यत् गणना अवसानं गच्छति, शृगालस्य हनुः तस्य वाणी शान्ता जाता तस्मिन् एव क्षणे अन्तिमे मूषके कथं पतति इति सः स्पष्टं दृष्टवान्।

अभियोगेन क्रोधेन वा विना, मूषकराजः पश्चात् शृगालं समीपं गत्वा यत् दृष्टं तत् साक्षात् अभाषत। न पवित्रता, अपि तु लोभः एव शृगालस्य शिरसि दग्धकेशगुच्छं अलङ्कृतवान् इति सः अवदत्। पवित्रताचिह्नरूपेण यत् शिखां सः धारयति स्म, तत् केवलं दुर्घटनायाः चिह्नं यत् लोभेन लाभरूपेण परिणतम्।

मूषकराजः समागतायाः समुदायस्य पुरतः इमां गाथाम् उक्तवान् — शिखां शृगालाय न पुण्येन, अपि तु लोभेन एव दत्तम्। सूर्यस्य पुरतः एकपादेन स्थितौ यद्यपि बहुवारं, तस्य भूखेन पूर्वमेव प्रकटितं यत् सः आसीत् तत् न परिवर्तते।

यत् कपटम् अदृष्टः कर्तुं अनुज्ञां दत्तवत् तस्मात् वियुक्तः शृगालः एकैकशः लुण्ठितान् मूषकान् सम्मुखं कर्तुं न इच्छन् गुहाद्वारात् पलायितवान्। कूटरक्षकः द्वारे न तिष्ठतीति समुदायः सामान्यावधानतां पुनः प्राप्तवान्।

कथां समाप्य बुद्धः तस्याः पात्राणां परिचयं प्रकटितवान्: जेतवने कपटी भिक्षुः पूर्वजन्मनि सः शृगालः आसीत्, बुद्धः स्वयं तु यः अन्ततः तं विदितवान् सः मूषकराजः आसीत्।

जेतवने एतां कथां शृण्वतां जनानां कृते इयं केवलं तपस्विवेषधारिणः शृगालस्य प्रति चेतावनी नासीत्। एषा दर्शयति यत् कोऽपि चतुरः योजनापि अन्ते स्वफलैः एव स्वात्मानम् विश्वासघातयति, यद्यपि दैनिकगणनायाः इव साधारणे आश्वासने सः स्वं कियत् गोपयति। प्रज्ञायाः सरलतमरूपं प्रायः किं परिवर्तितम् इति अवेक्षणं, कुतः इति प्रश्नं च भवति, न तु धार्मिकं दृश्यं धार्मिकहृदयस्य प्रमाणरूपेण स्वीकर्तुम्।